Тұрақты туризмді зерттеуші ғалым

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың профессоры, география ғылы­мы­­ның кандидаты Әлия Ақтымбаева елімізде геоэкология мен тұрақты туризм бағытын ғылыми тұрғыда дамытып жүрген жетекші ғалым­дар­дың бірі.

Ғалымның негізгі зерттеу бағыттары геожүйелерге антропогендік жүктемені бағалау, климаттың өзгеруі жағдайындағы аумақтардың деградациясын анықтау, туристік-рекреациялық ресурстардың әлеу­е­­тін кешенді бағалау және Smart-туризм тұжырымдамасын да­мы­туға арналған.

Әлия Сағындыққызы еңбек жолын 2002 жылы ҚазҰУ қабырғасында бастады. 2008-25 жылдар аралы­ғын­да экология, су ресурстары, рек­реа­циялық география және экотуризм салаларында 25-тен астам ғылыми жобаны басқарды. Бұл жобалар ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі, халықаралық ұйымдар мен ком­мер­циялық серіктестер тарапынан қар­жы­ландырылды. Атап айтқанда Ала­көл алабының туристік әлеуетін ба­ғалау, агротуризм арқылы ауыл­дық аумақтарды дамыту, эколо­гия­лық тәуекелдерді төмендету мә­се­лелері ғылыми-әдістемелік тұрғыда не­гізделді.

Ғалымның бастамасымен Герма­ния, Гонконг және Қытай универ­си­тет­терімен бірлескен ғылыми орта­лық­тар ашылды. Олардың қатарында: Қазақстан – Қытай бірлескен қа­шықтан зондтау зертханасы, Hong Kong Polytechnic University-мен бір­лескен Орталық Азиядағы Тұрақты даму орталығы, Орталық Азия – Гер­ман экожүйелер мен биоалуан­түр­лілікті қорғау институты бар.

Халықаралық жобалар аясындағы қызмет

2015-17 жылдары ғалым Авс­трия­да жүзеге асқан gSmart – Spatial ICT infrastructures for Smart Place халық­ара­лық жобасы аясында Орталық Азия бойынша координатор қызметін атқарды.

2019-20 жылдары БҰҰДБ-ГЭФ жобасы шеңберінде Қазақстанның бес ұлттық паркінде туристік мар­шрут­тарға түсетін рекреациялық жүк­темелер есептеліп, «Катон-Қа­ра­ғай» ұлттық паркі бойынша арнайы ғылыми зерттеулер жүргізілді.

2020-22 жылдары Әлия Ақтым­баева ұлттық парктер аумағында экотуризмді аумақтық ұйымдас­ты­руға арналған ірі ғылыми жобаларға жетекшілік етті. Сонымен қатар ту­ризм­нің цифрлық контентін дамыту, 3D-турлар, интерактивті карталар мен QR-кодтарды енгізу бағытындағы жобалар коммерцияландыру дең­гейі­не жетті.

2024-26 жылдары Австриядағы Salzburg University (PLUS) уни­вер­ситетінің Геоинформатика кафедра­сы­мен (Z_GIS) бірлесіп Eurasia Pacific Uninet аясындағы «Tien-Shan Tourism Development: statistics, directions and problems (TStour)» халық­ара­лық жобасы бойынша зерттеу нә­тижелері ұсынылды.

Соңғы жылдары ғалым жетекшілік еткен зерттеулер Батыс Қазақстан өңірінде «жасыл өсу» стратегиясын қалыптастыруға, табиғи ресурс­тар­ды ұтымды пайдалануға және туризм саласын экологиялық тұрғыда да­мытуға ықпал етті.

Профессор Әлия Сағындыққызы жетекшілік еткен зерттеулер нәти­же­сінде Имантау – Шалқар курорттық аймағы бойынша тұрақты туризмді дамытуға қажетті ғылыми негіз қа­лып­тастырылды. Жүргізілген кешенді талдау Имантау – Шалқар өңірінің жоғары туристік әлеуетке ие екенін көрсетті. Ғылыми зерттеулер бары­сында Имантау және Шалқар көл­де­рінің экологиялық жағдайы ба­ға­лан­ды. Су сапасының негізгі көр­­­сет­кіштері рұқсат етілген дең­гей­де екені анықталды. Алайда ор­га­никалық заттар мен биогенді эле­мент­тер бойынша жекелеген ауыт­­қулар тіркелді. Бұл аймақта тұ­рақты экологиялық мониторинг жүр­гізу қажеттігін дәлелдеді. Әлеуметтік сауалнама нәтижелері қазақстан­дық­тардың 71 пайызы Имантау – Шал­­қар курорттық аймағы туралы ха­барсыз екенін көрсетті. Рес­пон­денттердің басым бөлігі өңірді табиғи көріністерімен байланыстырады. Ал сакралды және мәдени нысандардың туристік әлеуеті жеткілікті деңгейде пайдаланылмай отырғаны анық­тал­ды. Бұл аймақты ақпараттық және ци­­фрлық ілгерілетудің өзектілігін көр­сетті.

Алынған нәтижелер негізінде туристік және рекреациялық аймақ­тан­дырудың ГАЖ-карталары әзір­лен­ді. Сондай-ақ туристік жүктемені рет­теуге арналған негізгі инди­ка­тор­лар айқындалды. Smart-техно­ло­гия­лар мен тұрақты даму көр­сет­кіш­терінің бейімделген жүйе­сі ұсы­нылды. Өңірді таныту үшін 3D-турлар, аудиогидтер және мо­биль­ді қосымшаларды енгізу тетік­тері негізделді.

Зерттеу нәтижелері Имантау – Шал­­қар курорттық аймағын Қазақ­станда Smart және тұрақты туризмді басқарудың пилоттық үлгісі ретінде дамытуға мүмкіндік беретінін көр­сетті. Ұсынылған тәсіл табиғи ре­сурс­тарды сақтай отырып, туризмнің экономикалық тиімділігін арттыруға және жергілікті халықтың әлеуметтік әл-ауқатын жақсартуға бағытталған.

Профессор Әлия Ақтымбаева осы­­лай ғылым мен тұрақты туризмді бір арнада тоғыстырып, білім беру саласында үздік нәтижелер көрсетіп келе жатқан ізденімпаз ұстаз.

Гүлзат Нұрмолдақызы