ҚазҰУ ғалымдары Қазақстандағы денсаулық сақтау саласындағы әлеуметтік теңсіздікті зерттеуде

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғалымдары Қазақстан өңірлеріндегі әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктің халық денсаулығына әсерін зерттеп, денсаулық сақтау жүйесін жетілдіруге бағытталған ғылыми-әдістемелік құралдар әзірлеуде.

Денсаулық — адам капиталының маңызды құрамдас бөлігі және халықтың өмір сүру сапасы мен әлеуметтік-экономикалық әл-ауқатына тікелей әсер ететін факторлардың бірі. Денсаулық жағдайына табыс деңгейі, білім, еңбек жағдайы, қоршаған орта, медициналық қызметтердің қолжетімділігі және денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігі сияқты көптеген фактор ықпал етеді.

Осыған байланысты денсаулық сақтау саласындағы әлеуметтік теңсіздікті төмендету және медициналық көмекке қолжетімділікті арттыру Қазақстан үшін маңызды ғылыми әрі әлеуметтік міндеттердің бірі болып отыр. ҚазҰУ ғалымдары жүзеге асырып жатқан жоба осы мәселені экономикалық, демографиялық, эпидемиологиялық және әлеуметтік аспектілерді ұштастыра отырып кешенді зерттеуге бағытталған.

Жобаның негізгі мақсаты — халық денсаулығын, оған байланысты теңсіздік пен өмір сапасын деректерді әртүрлі деңгейде жинақтау және талдау негізінде бағалаудың әдістемесі мен құралдарын әзірлеу.

Зерттеу барысында денсаулыққа әсер ететін әлеуметтік-экономикалық факторлар, медициналық сақтандыру, денсаулық капиталына салынған инвестициялар, медициналық қызметтердің қолжетімділігі және өңірлік денсаулық сақтау жүйелерінің тиімділігі қарастырылады.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы Қазақстан жағдайында медициналық сақтандыру мен денсаулық капиталына салынған инвестициялардың халықтың табысы мен денсаулық жағдайына әсерін эмпирикалық бағалаудың теориялық-әдіснамалық тәсілдерін әзірлеумен байланысты.

Ғалымдар әлеуметтік-экономикалық мәртебе мен денсаулықтағы теңсіздіктің өзара байланысын сандық бағалауға мүмкіндік беретін концентрация индекстерін, эконометрикалық және статистикалық модельдерді қолданады. Сонымен қатар денсаулық сақтау жүйесінің өңірлік нәтижелілігін бағалау үшін параметрлік және параметрлік емес модельдер, оның ішінде инструменттік айнымалылар және ядролық регрессиялар пайдаланылады.

Жоба аясында Қазақстандағы медициналық сақтандыру жүйесінің өңірлік денсаулық сақтау көрсеткіштеріне ықпалы зерттеледі. Атап айтқанда, нәресте өлім-жітімі, ана өлім-жітімі және бес жасқа дейінгі балалар өлім-жітімі денсаулық сақтау жүйесінің сапасын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер ретінде қарастырылады.

Зерттеу барысында сандық, сапалық және аралас әдістер қолданылады. Ғалымдар эконометрикалық модельдеу, көпөлшемді статистикалық талдау, библиометриялық әдістер, мета-талдау және тереңдетілген сұхбаттарды пайдаланады.

Зерттеу үшін 2019–2024 жылдардағы Қазақстанның 17 өңірі бойынша денсаулық көрсеткіштері, міндетті медициналық сақтандыру жүйесінің ерекшеліктері және әлеуметтік-экономикалық сипаттамалар қамтылған біріктірілген деректер пайдаланылады. Сонымен қатар үй шаруашылықтарының бюджеттерін зерттеу материалдары, халықтың іріктемелі сауалнамалары және халықаралық деректер базалары қолданылады.

Талдау барысында халықтың денсаулығын өзін-өзі бағалауы, созылмалы аурулардың болуы, медициналық қызметтерді пайдалану, денсаулық жағдайына байланысты еңбек шектеулері, тамақтану сапасы және өмір сүру ұзақтығы сияқты көрсеткіштер зерттеледі.

Зерттеу нәтижелері Қазақстандағы денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігін арттыруға және медициналық көмекке қолжетімділіктегі теңсіздікті азайтуға бағытталған ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік береді.

Жоба аясында халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайын ескере отырып, медициналық сақтандыру мен денсаулыққа инвестициялардың кедейлікті төмендетуге және әлеуметтік теңсіздікті азайтуға ықпалын бағалау әдістемесі әзірленеді. Сондай-ақ медициналық көмектің қолжетімділігіне қатысты мемлекеттік саясаттың басым бағыттары бойынша ұсынымдар қалыптастырылады.

Жоба халықаралық ғылыми тәжірибені Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және институционалдық ерекшеліктеріне бейімдей отырып қолдануға бағытталған. Зерттеу нәтижелері денсаулық экономикасы, демография, еңбек экономикасы және әлеуметтік ғылымдар тоғысындағы ғылыми білімді толықтыруға мүмкіндік береді.

Жоба нәтижесінде халық денсаулығындағы теңсіздіктің еңбек нарығына, әлеуметтік әл-ауқатқа, демографиялық өзгерістерге және өмір сапасына ықпалы туралы жаңа ғылыми тұжырымдар қалыптастырылады.

36 айға есептелген жоба 2025–2027 жылдары жүзеге асырылады. Оның нәтижелері Қазақстандағы денсаулық сақтау саласындағы әлеуметтік теңсіздікті тереңірек түсінуге және ғылыми негізделген мемлекеттік саясат тетіктерін әзірлеуге үлес қосады.