Көркем шындық пен тарихи ізденісті тоғыстырған іргелі зерттеу

Қазақ әдебиетінде тарихи шығармалар көп болғанымен, халық жадындағы ұмытылған жараны дәл Бақтылы Боран­баева­­дай нәзік, сезімтал, дәлелді һәм көркем тілмен жеткізген еңбектер сирек. «Капустин Яр әскери полигоны: қазақ депортациясы» кітабы – тек ғылыми зерттеу емес, көркем шындық пен тарихи ізденістің тоғысқан жаңа әдеби фор­ма­сы. Бұл шығарма – қазақ тарихында бұрын зерттелмеген ішкі депортация фак­ті­сін алғаш жүйелі зерттеген еңбектің бірі.

Кітап Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталып, АҚШ пен КСРО «қырғи қабақ шай­қас­қа» дайындалып жат­қандығын, соның әсерінен тұңғыш мектеп, тұңғыш баспа бастау алған Бөкей ордасы әскери полигонға айналып, «жойылған аудан» феноменін қалыптастырған тарихи фактілерден басталады. Капустин Яр полигонында Хиросимадағы атом бомбасынан 65 есе күшті 11 әуе жарылысы болған екен. Еңбектің жазылуына сол сынақ алаңында 12 жасында қиындық куәсі болған Бақ­тылы Боранбаеваның әкесі, оның «Елім-айлаған» са­­ғы­ныш зары себеп болған.

Автор оқырманды тек ар­хивке ғана емес, адам тағдырына, ішкі әлемге, ту­ған жермен қоштасқан қазақтың мұңды жанай­қайы­на жетелейді. Сол себепті кітаптың ғылыми сипаты басым болса да, оның ішкі құрылымы, баяндау мәнері, тілдік өрнегі нағыз әдеби шығарманың көркемдік қуатына ие. Депортация құрбан­дары­ның әңгімелері келтірілген жерлерде автор қосымша түсіндіруді азайтып, сөзді тарихтың өзіне береді. Бұл тәсіл оқырманға оқиғаның куәгері болып отырғандай әсер қалдырады. Автордың тілі бір мезгілде әрі ғылыми, әрі көркем. Тарихи деректер нақты, дәл, айқын берілсе, куәгерлердің әңгімелері арқылы мәтіннің эмоциялық қуаты артады.

Кітаптың әдеби құн­ды­лығы өмірден алынған де­­тальдарда жатыр: пой­ыз­­ға тиелген балалардың жы­лаған дауысы; жолда өлген адамдардың бір-бірінің үстіне үйіліп қалуы; аптап ыстықта шөлден, аурудан мерт болған жерлестер. Мәселен, «Жетпіс жасқа жақындап қалған атам сол бес жүз шақырым жерден көшіп келгенше «Құдайым, маған өзге жер­дің топырағын бастырмашы!..» деп жылап келген еді. Сол тілегі орындалды ма, үлкен әскери машинадан түсіп жатқан кезде атам құлап, аяғын сындырып алды да, бір айдан кейін қайтыс болды», – деген сын­ды естеліктер оқыр­ман­­ға шынайы картинаны көзсіз көруге мүмкіндік береді. Жазушы архивтерді ақтара отырып, Капустин Ярды Семей, Байқоңыр полигондарымен салыстыра қым-қуыт астарларын қопара көрсетеді.

Қорытындылай келе, Бақтылы Боранбаеваның «Капустин Яр әскери полигоны: қазақ депортациясы» кітабы – тарихи шындықты қалпына келтіруге бағыт­тал­ған, дерекке бай, әдіс­те­месі жетілген, ғылыми жа­ңалығы айқын, ұлттық ма­ңызы зор іргелі зерттеу.

Бинұр ЖҰМАҒАЛИЕВА, 

«Қазақ тілі және әдебиеті» мамандығының 3-курс студенті