ШЫНАЙЫ СӨЗДІҢ ЖАСАМПАЗ МИССИЯСЫ

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
Басқарма Төрағасы - Ректор Жансейіт Түймебаевтың
«Qazaq universiteti»газетінде жарық көрген  мақаласы

Республика кітапханаларының кітап қорлары жаңа Конс­ти­ту­ция күшіне енгеннен кейін тура бір ай өткен соң құнды басылыммен толықты. Әңгіме Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Әділетті қоғамға – шыншыл сөз» атты қанатты сөздер жинағы туралы болып отыр. Онда Президенттің сөйлеген сөздерінде, мақалалары мен сұхбаттарында айтылған, сондай-ақ қырық жылға жуық саяси қызметі барысында жарық көрген кітаптарында баяндалған негізгі ойлары екі тілде ұсынылған.

Жоғарыда көрсетілген хроно­ло­гиялық сабақтастықтан зерделі оқырман белгілі бір заңдылықты аңғара алады. Бұл кітаптың жарық көруі – уақтылы әрі маңызды қадам, әрі оның сұранысқа ие болары сөзсіз. Ел жаңа Ата заң негізінде жаңа Қазақстанды қа­лыптастырып, өзінің дамуын­да­ғы ерекше кезеңді бастан өткеріп отыр. Осындай жағдайда Мемлекет басшысының – заманауи ірі саяси қайраткер әрі тәжірибелі дипломаттың терең пайымдалған тұжырымдары Отанның лайықты болашағын өз ойы мен ісімен байланыстыратын барша азамат үшін сенімді бағдар болмақ.

«Қазақ мемлекетінің басшысы ретінде мен үшін тәуелсіздік – бәрінен қымбат!» Осы шынайы ұстанымнан оның алаңдау­шы­лығы, күмәні мен үміті бастау алады. Бұл ұстаным ел көшбас­шы­сының терең толғаныстарының не­гізгі өзегіне айналады. Сон­дықтан да бұл тақырып оның көптеген жарияланымдары мен кітаптарында, сөйлеген сөзде­рін­де кеңінен көрініс тапқан. Тәуел­сіздікті сақтау және нығайту – Президенттің басты миссиясы. Мемлекеттік деңгейде қабыл­да­натын барлық маңызды шешім­дер­ді дәл осы ұстаным тұрғысынан қарастыру қажет екені анық. Бұл ойға аталған жинақтың ком­по­зициялық құрылымы да жетелейді.

«Елімізде жүзеге асырылып жатқан ауқымды реформалардың түпкі мақсаты – мемлекетіміздің тәуелсіздігі мен егемендігін ны­ғайту, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету, халықтың әл-ауқатын жақ­сарту», – деп мәлімдеді Мемлекет басшысы барлық деңгейдегі мәслихат депутаттарының III республикалық форумында.

Алайда отандас­та­ры­мыз­дың мемлекеттілігіміздің мыз­ғы­мастығына және жүргізіліп жатқан реформалардың табысына деген сенімін қалай нығайтуға болады? Мұны Президенттен артық кім жүзеге асыра алады? Ең алдымен – нанымды әрі жасампаз сөз арқылы. Әлем әдебиетінің классигі Анатоль Франстың «Қуатты дәлелдер мен биік ойлардың қатарын бұзу мүмкін емес. Сөз қаһарлыларды жеңіп, қамалдарды қиратады», – деуі бекер емес. Сөз – көзге көрін­бей­тін қару.

Жинақ авторы жастық ша­­ғын­да журналист болуды ар­мандаған, белгілі жазушы­ның ұлы ретінде сөздің әсерлі күші мен салмағын терең түсінеді. Сондықтан оның сөзбен жұмыс істеуге деген көзқарасы ерекше ұқыпты әрі талапшыл, ал тілді меңгеруі жоғары деңгейде. Бұған оның «Жарық пен көлеңке», «Еңсеру», «Бұл қалай болған еді… Бей­жіңдегі толқулар шежіресі (1989 жылғы сәуір – маусым)», «Әке туралы сөз» және басқа да кітаптарының оқырмандары көз жеткізді. Айта кетерлігі, осы шығармалардан алынған жекелеген дәйексөздер аталған жинаққа да енгізілген.

Жекелеген тақырыптар бойынша берілген әсерлі дәйек­сөз­дерді оқи отырып, Қа­­сым-Жомарт Тоқаевтың сыбайлас жемқорлық, үстірт көзқарас және басқа да жалпыұлттық мәселелерге қа­тысты терең әрі ымырасыз ұс­танымын аңғармау мүмкін емес. «Биліктің төменгі және орта буындарындағы, жер­гі­лікті жерлердегі сыбайлас жем­қор­лық жоғары лауазымды ка­­би­неттердегі сыбайлас жем­­­­қорлықтан кем зиянды емес». «Бұл – сыбайлас жем­қор­лық­тың өткір иісі аңқыған жоба». «Мен даурықпа көңіл күйден арылуға, қол жеткізілген нә­тижелерге тоқмейілсімеуге, барлық мәсе­ле­лер туралы ашық айтуға, оларды бірлесіп шешудің жолдарын іздеуге және алдымызға бұдан да биік мақсаттар қоюға шақырамын. Мен нақты нәти­же­ге тек осылай ғана қол жет­кізуге болады деп сенемін».

Қасым-Жомарт Тоқаевтың жария сөздерінде әділеттілік, заңдылық, жауапкершілік және ұлттық бірлік идеялары жыл өткен сайын айқын әрі сал­мақты естіліп келеді. Мәселен, БҰҰ Бас Ассамблеясының 77-ші сессиясындағы жалпы пікірталаста ол: «Мен әрбір аза­маттың тең мүмкіндіктерге, құқықтар мен қорғанысқа ие болатын әділетті Қазақстанды құруды қолдаймын», – деп мәлімдеді. Үш жылдан кейін Ұлттық құрылтай отырысында бұл ойын одан әрі дамытып, «Біздің ұлттық арманымыз әді­лет­ті, қауіпсіз, таза, қуатты Қа­зақстан құру идеясынан бастау алады», – деді.

Жоғары оқу орындары қыз­меткерлері үшін Мемлекет басшысының олардың қызмет саласына ерекше назар аударуы әрдайым маңызды. Әсі­ре­се білім, ғылым және ин­­­нова­циялық даму конститу­циялық басымдықтар қатарына енгізілгеннен кейін бұл маңыз арта түсті. Жинақта цифрландыру мен жасанды интеллект, білім мен ғылым туралы көптеген дәйексөздер мен тұжырымдар қамтылған. Бұл заңды құбылыс. Өйткені елдің әлеуметтік-экономикалық және мәдени-гуманитарлық да­­муы­ның межеленген мақсат­тарына шынайы технологиялық әрі зияткерлік серпіліссіз қол жеткізу мүмкін емес. Қазақ­стан­ды үш жыл ішінде толық­қанды цифрлық елге айналдыру стратегиялық міндетіне сүйене отырып, Мемлекет басшысы үнемі озық ойлап, алдын ала әрекет етуге шақырады.

«Жасанды интеллект дәуі­рін­де сан алуан мүмкіндік геометриялық прогрессиямен арта береді, міндетті түрде жаңа салалар мен бизнестің жаңа түрлері пайда болады. Бұл – ойлайтын әрі белсенді жастар үшін «алтын мүмкіндік». Оның терең сенімі бойынша, мұндай мүмкіндікті жіберіп алуға болмайды. Бүгінде цифр­ландыру мен жасанды ин­­теллектіні дамыту бүкіл әлемнің назарында. Уақыт тығыз, бә­секелестік өте жоғары. Қа­­зақстан Президентінің креа­тив­ті жастар өкілдерімен тұ­рақты кездесулер өткізуі де осы жағдаймен байланысты. Жуырда ол Ақордаға жасанды интеллект негізінде кинема­то­графиялық сападағы бейне жасау платформасы – капитализациясы 5,4 миллиард долларды құрайтын алғашқы қа­зақстандық бірегей компания  – Higgsfield AI-дың тең құ­рылтайшыларын шақырды. Бұған дейін Вашингтонда халықаралық нарыққа шығып жатқан 20-дан астам отандық IT-стартаптың негізін қалаушы­ла­рымен кездесті.

Шынында да, «Қазақстан талантты әрі мақсатшыл адамдарды тартатын магнитке айналып келеді». Бұған inDrive IT-компаниясының және Арсен Томский бастаған бүкіл коман­да­ның Алматыға қоныс аударуын мысал ретінде келтіруге болады.

«Білім мен ғылым еліміздің дамуының қозғаушы күшіне айналуы үшін біз бұдан да көп күш пен ресурсты жұмыл­ды­руымыз қажет. Мен үшін Мемлекет бас­шысы ретінде бұл – мызғымас басымдық». Оның адами капиталды дамытуға тұрақты назар аударатынын дәлелдейтін жинақтағы осындай жарқын әрі есте қаларлық тағы да көптеген дәйексөздерді мысал ретінде келтіруге бо­­ла­ды.

Басылым 20-дан астам бө­лімнен тұрады, бұл онда қамтылған тақырыптардың кең ауқымын көрсетеді. Бұл заңды құбылыс. Мемлекет құру ісінде Президент үшін маңызды емес мәселе де, екінші кезектегі та­қырып та болмауға тиіс. Ұқып­ты іріктелген материалдар 
сая­саттанушыларға, дипло­мат­тарға, кәсіпкерлер мен мемлекеттік қызметшілерге ғана емес, қалың оқырман қауымға да қызықты. Әрбір оқырман өзін қызықтыратын бөлімді таңдап, көкейіндегі сұрақтарға жауап таба алады.

Президенттің түрлі аудитория алдындағы сөйлеген сөз­дерінің негізгі мәнін жеткізетін ықшам дәйексөздер егемен Қазақстанның қалыпта­суын­дағы маңызды кезеңдердің өзін­дік вербалды көрінісі іспетті. Есте қаларлық қанатты сөздер, мақалалардан алынған мәнді үзінділер, кітаптардағы шағын фрагменттер Қасым-Жомарт Тоқаевтың халық­ара­лық қатынастар, қоғамдық өмір, білім, экономика, мә­­де­ниет, партия құрылысы және басқа да салаларға қатысты көзқарастарының қалай қалып­тас­қанын байқауға мүмкіндік береді. Мәселен, 2019 жылғы желтоқсанда Жас­тар және спорт жылының жа­былу рәсі­мін­дегі сөзінде ол: «Кез келген ел­дің табысы оның аза­мат­тарының жеке жетіс­тіктерінен құралады», – деп атап өтті. Ал жеті жылдан кейін мәдениет және өнер қызмет­кер­лерімен кездесуде: «Егер біз озық ұлт болуды көздесек, ең алдымен мәдениетсіздіктің барлық өрескел көріністеріне, яғни қоғамдағы вандализмге тос­қауыл қоюымыз керек», – деді.

Көрнекті мемлекет қайрат­кер­лерінің терең ойлары мен қанатты сөздері әрдайым сұранысқа ие болған. Өйткені оларда белгілі бір дәуірдің қоғамдық ойының мәні, саяси мәдениетінің деңгейі және өзге де маңызды қырлары көрініс табады. Олардың қысқа да нұсқа тұжырымдары арқылы уа­қыттың тынысын, ұлттық эли­таның басымдықтарын, ха­­лық­тың арман-тілегін сезі­нуге болады. Мұндай кітаптар жанр­лық жағынан алуан түрлі болмаса да, оларды тақырып­тық ауқымының кеңдігі бірік­тіреді. Осы тұрғыдан Мұстафа Кемал Ататүріктің «Нутук», Уинстон Чер­чилльдің «Ешқашан беріл­меу» және Ли Куан Юдің «Үшінші әлемнен – бірінші әлемге. Сингапур тарихы (1965-2000)» ең­­бек­тері айрықша. Бұл кі­­­тап­­тарда саясат, реформалар, ұлт және өзге де мәселелер жөніндегі көрнекті тұлғалардың көз­қа­растары жинақталған. «Әділетті қоғамға – шыншыл сөз» (Ас­тана: «Фолиант», 2026) кі­табы да осы қатарға жатады.

Басылым 20-дан астам бө­лімнен тұрады, бұл онда қамтылған тақырыптардың кең ауқымын көрсетеді. Бұл заңды құбылыс. Мемлекет құру ісінде Президент үшін маңызды емес мәселе де, екінші кезектегі та­қырып та болмауға тиіс. Ұқып­ты іріктелген материалдар сая­саттанушыларға, дипло­мат­тарға, кәсіпкерлер мен мемлекеттік қызметшілерге ғана емес, қалың оқырман қауымға да қызықты. Әрбір оқырман өзін қызықтыратын бөлімді таңдап, көкейіндегі сұрақтарға жауап таба алады.

Автордың дәйексөздеріне терең үңіле отырып, елде бо­­лып жатқан өзгерістердің ішкі логикасын тереңірек тү­­сінуге болады. Қоғамдық өмі­р­дегі үйреншікті құбылыстарға мүл­де басқа қырынан қарауға мүм­кіндік туады. Қысқа әрі нұсқа дәйексөздерден мемле­кет­­тік ойлаудың ауқымы, күр­делі әрі маңызды мәселелерді қа­ра­пайым әрі түсінікті тілмен айту және жазу шеберлігі айқын се­зіледі. Бұған мынадай қа­­натты сөздер дәлел: «Қа­­жетсіз мамандық болмай­ды, біліксіз маман болады», «Өз тарихы мен көшбасшыларын жоққа шығаратын халықтың бола­ша­ғы жоқ», «Қазіргі заманда ел боламыз десек, экранды да түзеуіміз керек», «Демократия – саясаттағы «киндер-сюр­приз­дердің» қолындағы ойын­шық емес», «Лев Толстойдың әйгілі «Соғыс және бейбітшілік» романы – бейбітшіліктен гөрі соғыстың феноменалды әрі іргелі сипаттамасы», «Бізде озбырлықты саяси ерікпен шатастырады». Және соңында: «Егер ұлттардың өзін-өзі ай­­қындау құқығы бүкіл әлемде толық жүзеге асырылса, бү­гінде БҰҰ құрамындағы 193 мемлекеттің орнына жер бетінде 500 немесе 600 мемлекет пайда болар еді. Әрине, бұл бейберекеттікке әкеледі. Сон­дықтан біз Тайваньды да, Косовоны да, Оңтүстік Осетияны да, Абхазияны да мойындамаймыз. Біздің көз­қара­сымыз бойынша Луганск пен Донецк сияқты квазимемлекеттік ау­­мақтарға да осы қағидат қол­данылады. Бұл – сіздің ашық сұрағыңызға берілген ашық жауап».

Бұл журналистің сұрағына берілген жауап қана емес. Бұл – қоғаммен ең күрделі мәсе­лелер жөнінде ашық әрі дәйекті сөйлей білу қабілетін білдіретін саяси батылдықтың көрінісі.