БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ АУҚЫМДЫ ӨЗГЕРІСТЕР

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Басқарма Төрағасы - Ректор Жансейіт Түймебаевтың

"Егемен Қазақстан" газетінде жарық көрген  мақаласы

Қызылорда қаласында өткен Ұлттық құрылтайдың кезекті отырысында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев елдің әлеуметтік-экономикалық да­муын­дағы негізгі нәтижелерге тоқталып, алдағы кезеңге арналған страте­гиялық басымдықтарды айқындады. Жиында экономикалық өсім көрсеткіштерімен қатар, заң шығару үдерісіндегі Құрылтайдың рөлі, мәдениет пен руханиятты жаңғырту, жастарды қолдау, ғылым мен цифрландыруды дамыту, сондай-ақ парламенттік реформаның негізгі бағыттары кеңінен қамтылды.

Президент алдағы парламент­тік рефор­ма­­ның ауқым­ды саяси жаңғырудың өзегіне айна­латы­нын жеткізді. Осыған байланыс­ты Конс­титуцияға енгізілетін өз­геріс­тер мем­­лекеттік механизмді жетілдіру­ге, билік тар­­мақ­тарының өзара іс-қимы­лын нақ­ты­лау­ға, басқару шешімдерінің ашықтығы мен жауап­кершілігін арттыруға арналғаны айтылды.

Осы орайда, бір палаталы Пар­ла­ментке көшу қажеттігі негіз­дел­ді. Бұл қадам заң шы­ғару үде­рі­сін жеделдетіп, мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырады. Қоғам­ның қар­қынды дамуы мен цифрландыру жағ­­дайында мемлекет заңнамалық тұр­ғыда өз­­герістерге дер кезінде жауап бе­руі қажет. Со­­нымен қатар қа­зір­гі жаһан­дық тұ­рақ­сыздық ке­зеңін­де заң қабыл­дау рә­сім­дерін оңтайландыру, бюджет шы­ғын­дарын қысқарту және заң шығару қыз­меті­нің ашықтығын күшейту ерекше маңызға ие.

Парламентті пропорционалды сайлау жүйесі негізінде қалыптастыру азаматтарды саяси партиялар арқылы қоғамдық-саяси өмірге кеңінен тартуға жол ашады. Бұл қоғамдағы саяси және құқықтық мәдениеттің артуына ықпал етеді. Әлемдік тәжірибе саяси партиялардың азаматтарды саяси жұмылдырудың негізгі институты екенін көрсетеді, ал партиялық қызметтен өткен депутаттар кәсіби әрі белсенді заң шығарушы ретінде қалыптасады.

Шетелдік тәжірибе де бір палаталы Пар­ламент моделінің тиімді­лігін дәлелдейді. Әлем елде­рінің шамамен үштен екісінде осындай парламенттік жүйе қолданылады. Мұндай модель бюрократиялық кедергі­лерді азай­тып, қоғам сұра­ныстарына жедел жауап беруге мүмкіндік береді. Бұл құ­рылым еліміздің унитарлық мемлекеттік табиғатына толық сәйкес келеді.

Мемлекетімізде парламент­тік реформа­ны жүзеге асыруға қа­­жет­ті құ­қықтық не­гіз қа­­­лыптас­­тырылған. Парламенттік оп­­по­­зи­ция институтының енгізі­луі, сая­си пар­­тиялардың Парла­ментке өту шегі­нің 5 пайыз­­ға дейін тө­мен­­детілуі саяси бә­секелес­тікті кү­шейтіп, көппартиялық жүйе­ні да­­мы­туға бағытталған. Бұл өзге­ріс­тер «Күшті Пре­зидент – ық­пал­ды Парламент – есеп бере­тін Үкімет» қағидатына негіз­дел­­ген мем­ле­кеттік басқару­дың жаңар­тылған моделін қалып­тастырады. Жоғары өкілді және заң шы­ғару­шы органның атауын «Құ­рыл­тай» деп өзгерту де терең рәміз­дік мәнге ие. Бұл атау Қазақ хан­дығы дәуірінен бастау алатын ха­лықтық басқару дәстүрін жаң­ғыр­тып, Парламенттің қоғам­дық беделін арттыруға қызмет етеді. Сонымен қатар Парламент құрылымын жаңғырту әрі депу­тат­тардың өкілеттіктерін кеңей­ту оның тиімділігі мен жауапкер­шілігін күшейтеді.

Мемлекет басшысы Вице-президент институтын енгізу және Халық кеңесін құру бастамасын көтерді. Халық кеңесі жоғары кон­сультативтік орган ретінде ел­дің әртүрлі әлеуметтік топтары мен өңірлерінің мүддесін қам­тып, заң шығару бастамасы құқы­ғына ие болмақ. Бұл қадам ха­лық өкілдігінің рөлін арттырып, қо­ғам­дық келісімді нығайтуға бағытталған.

Конституцияның преамбула­сына­ өзгерістер енгізу мемлекеттің қазіргі заман­ғы құндылықтары мен стратегиялық ба­сымдықтарын айқындайды. Ал Вице-президент институтын енгізу мемлекеттік биліктің тұрақтылығы мен сабақ­тастығын күшейтіп, Президент өкілеттіктерін іске асырудың тиім­ділігін арттыруға үлес қосады.

Президент сайлауына қатысты Конститу­ция нормаларын нақты­лау қажеттігіне де назар аударыл­ды. Қолданыстағы Ата заңда Пре­­зидент өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтаған жағдайда оның міндеттері уақытша Сенат төраға­сына «қалған мерзімге» жүкте­летіні көрсетілген. Осыған байланысты Мемлекет басшысы Президент мерзімінен бұрын кеткен жағдайда екі ай ішінде кезектен тыс сайлау өткізу нормасын Конституцияда нақты бекітуді ұсынды.

Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылғы конс­ти­ту­ция­лық рефор­маның нәтижелеріне де тоқтал­ды. Бұл реформа мемлекеттік инс­титуттарды жаңғыртып, билік тармақтарының өзара тепе-тең­дігін күшейтуге бағытталды. Конс­титуциялық соттың құрылуы, әкім­шілік әділеттің енгізілуі, сай­лау жүйесінің жаңар­тылуы және Адам құқықтары жөніндегі уәкіл­ге конституциялық мәртебе берілуі – осы реформаның нақты нәтижелері.

Мемлекет басшысы геосая­си ахуал­дың шие­ленісуі жағ­дайында сыртқы экономи­калық бағытқа қатысты қағидатты ұста­нымды да айқындады. Еліміз эконо­микалық интеграция бағы­тына берік екенін растай отырып, әріптестік қатынастардың әділ әрі теңқұқылы сипатта болуын басты шарт ретінде атап өтті.

Еліміздің Еуразиялық эконо­ми­калық одаққа төрағалығы аясында өзекті күн тәртібі ұсынылды. Онда жасанды интеллект пен заманауи технологияларды енгізуге басымдық беріліп, бұл бірлестіктің жалпы тиімділігін арттыруға қызмет етуі тиіс екені, ал жаңа бюрократиялық кедергілер туындатпау қажеттігі атап өтілді.

Сонымен қатар сауда кедер­гі­лерін жою басым міндет ретін­де белгіленді. Әріптес елдерден келетін субсидияланатын им­порт­тың қысымымен отан­дық азық-түлік өнеркәсібі кәсіп­орын­­дарының өндірісті қысқар­туға мәжбүр болуы жол беруге бол­майтын жағдай ретінде баға­­ланды. Бұл мәселе тек ком­мер­­­ция­лық қатынастар аясынан шы­­­ғып, мемлекеттің азық-түлік қауіпсіздігімен тікелей байланыс­ты екені айтылды.

Үкіметке белсенді әрі дәлелді әрекет ету қажеттігі бойынша нақты міндет қойылды. Әріп­тес­термен өзара ашықтықты сақ­тай отырып, ұлттық бизнестің мүд­делерін табанды түрде қорғау үшін ұтымды теңгерім табу қажет. Тек праг­матикалық ұстаным мен өз нарық­тарын қорғай білу қабілеті ғана отан­дық экономиканың бәсе­кеге қабілеттілігін арттырып, интеграцияны мәселе емес, даму­дың тиімді тетігіне айналдыра алады.

Президент қазіргі әлем күрделі өзгеріс­тер кезеңіне аяқ басқанын тілге тиек етті. Халықаралық құқық нормалары әлсіреп, мемлекеттер арасындағы сенім дағдарысы күшейіп келеді, әскери шығындар рекордтық дең­гейде өсіп жатыр. Осындай жағдайда сырт­қы саясаттың маңызы айрықша артып, ол ба­рынша салмақты, кәсіби және ұзақ мер­­зімді ұлттық мүдделерді қорғауға ба­ғыт­­­тал­ғаны жөн. Өйткені дипломатиялық қате­лік­тің құны орны толмас салдарға әкелуі мүмкін.

Мемлекет басшысы еліміз үшін дипломатия – қақтығысқа бастайтын жол емес, келісім мен ымыра табудың балама­сыз құралы екеніне ерекше тоқталды. Авраам келісімдеріне қосылу туралы шешім қабылданды. Аталған ынтымақтастық Таяу Шығыста бейбітшілікті нығайтуға бағыт­талған дипломатиялық жаңа­шылдық әрі нақты үлес ретінде қарастырылады. Әлем­дік діндерге ортақ құндылықтарға негіз­дел­ген бұл бастаманың рәміздік мәні Қазақстанның өркениеттер диалогі мен кон­фессияаралық келі­сімді қолдау саясатына толық сәй­кес келеді және елдің халық­аралық беделін арттыра түседі.

Мемлекет басшысы Қазақ­станның жауапты «орта держава» ретіндегі мәртебесін тағы да растады. Елдің сыртқы саясаты әрдайым байыпты әрі әділетті ұстанымдарға негізделіп келеді. Оның басты мақсаты – мем­лекеттің аумақтық тұтастығын, қауіпсіздігін және егемендігін қамтамасыз ету.

Мемлекет басшысы шынайы патриотизм ел тарихын білу­мен, мемлекет алдындағы жауап­кершілікті сезінумен және қо­ғамға пайдалы болуға ұмтылу­мен өл­ше­нетінін алға тартты. Оның ай­туынша, Отанға деген сүйіспен­шілік ұрандармен емес, адал еңбек­пен, заңға құрметпен және туған жерге жанашырлықпен көрі­нуі міндет. Осы тұрғыда «Таза Қазақстан» жалпыұлттық акция­сын пат­риотизмнің күнделікті өмір­­дегі нақты көрінісі ретінде атап өтті.

Қасым-Жомарт Кемелұлы сондай-ақ цифр­­­ландыру мен жасан­ды интеллектіні да­мы­­ту мәсе­лесіне тоқталды. Бұл бағыт­тағы саясат пиар немесе сән емес, нақты нәтиже та­лап ететін стратегиялық міндет екенін жет­кіз­ді. Егер басқару жүйесінде тәртіп орна­­маса, ар­тық бюрократия сақталса, техно­ло­гиялар өз­­ді­гінен тиімділік әкелмейді. Сондық­тан цифр­­лық трансформацияның ең алды­мен бас­қа­ру мәдениетін жаңғыртудан басталуы маңызды.

Президент аталған өзгеріс­тердің ауқымы жаңа Конституция қабылдаумен пара-пар екенін айтып, арнайы Конституциялық комиссия құрылатынын мәлімдеді. Комиссия құрамына Ұлттық құрылтай мүшелері, заң­гер­лер, қоғам қайраткерлері, БАҚ өкілдері мен өңірлік мәслихат басшылары енеді. Оның жұ­мысы нәтижесінде нақты түзетулер пакеті әзірленіп, референдум өткізу мерзімі белгіленбек.

Қорытындылай келе айтарымыз, Қызыл­ор­дадағы Ұлттық құрылтайда айтыл­ған ұсыныстар елдің саяси-әлеуметтік дамуы­ның алдағы бағытын айқындады. Ал пар­ламенттік реформа мем­лекеттік басқаруды жаңғыр­тудың шешуші тетігіне айналмақ. Ең бастысы, бұл реформалар сөз жүзінде қалмай, нақты нәтижелер арқылы өлшеніп, қоғам күткен өзгерістерге жол ашуға тиіс.