ҚР конститутциясының жаңа аспектілері

2026 жылдың 31 қаңтарында Қазақстанның жаңа Конституциясы жобасының мәтіні ресми түрде жарияланып, қоғамдық талқылауға ұсынылды. Бұл тек түзетулер ғана емес, сонымен қатар 77 бапқа (мәтіннің шамамен 84%-ына) әсер ететін іс жүзіндегі жаңа Негізгі Заңды құру.

Жаңа Конституцияның басты ерекшелігі - оның адам құқықтарына баса назар аударуы. Адам құқықтары мен бостандықтары тек жаңа кіріспеде ғана емес, сонымен қатар ерекше басымдық және Конституцияның өзегі ретінде бекітілген.

Жаңа Конституциядағы ірі өзгерістер мен жаңартуларды атап өтсек:

1. Негізгі реформалардың бірі - қазіргі екі палаталы жүйеден (Мәжіліс және Сенат) бір палаталы парламентке көшу.

2. Мемлекеттік басқару құрылымына енгізу үшін «Халық кеңесі» атты жаңа бөлім ұсынылды.

3. Адам құқықтары туралы бөлім «Негізгі құқықтар, бостандықтар және міндеттер» деп өзгертілді. Оған «Миранда ережелері», цифрлық дәуірде жеке деректерді қорғауды күшейту және өмір сүруге абсолютті құқықты қосу жоспарлануда.

4. Шетелдіктерге жер сатуға тыйым салудың жалғасуын растайтын жоба.

5. Отбасы, неке және балалар құқықтарын қорғауға ерекше назар аударылады (5000 балаға бір қамқоршылық органының маманы болуы керек деген ең төменгі талап енгізілуде).

Жаңа Конституциядағы Күтілетін болжамдар және қадамдар қандай?

Жаңа Конституцияның соңғы тағдырын халық бүкілхалықтық референдумда шешеді. Реформа үкіметтің құқықтық негізін түбегейлі жаңартады, «адамға бағдарланған» және демократияландыруға баса назар аударады. Жоба қазірдің өзінде қоғамдық талқылауға қолжетімді және жақын арада белсенді қоғамдық талқылау күтілуде.

Қазақстандағы конституциялық өзгерістер ел азаматтары үшін бұл бірқатар практикалық өзгерістер әкеледі. Себебі, 2026 жылғы 31 қаңтарда жарияланған Қазақстанның жаңа Конституциясының жобасы «Халыққа арналған мемлекет» ұғымына бағытталған, яғни:  

1. Құқықтық қорғауды күшейту

2. Әлеуметтік кепілдіктер және медицина

3. Басқаруға қатысу

4. 2026 жылға арналған экономикалық жағдай

Негізгі Заңының жобасы азаматтардың, саяси партиялардың, қоғамдық ұйымдардың және сарапшылардың ұсыныстарын жан-жақты талдаудан кейін әзірленді. Жалпы алғанда, жаңа Конституцияның алғашқы жобасында кіріспе, 11 бөлім және 95 баптан тұратын бөлім құру ұсынылады.

Жаңа Конституция бойынша соңғы шешімді ел азаматтары бүкілхалықтық референдумда қабылдайды. Бұл өз кезегінде елімізде демократияның ашықтығын айқын дәлелдейді. 

доктор PhD Баймбетова Айгүл Әбішқызы

«Менеджмент» кафедрасының аға оқытушысы,

Экономика және Бизнес жоғары мектебі, 

Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті