Зияткерлік меншікті қорғау және шығармашылық еркіндік

Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы жобасының 23-бабында бекітілген норма жалпы алғанда сөз және ақпарат еркіндігін қамтамасыз етуге қатысты заманауи демократиялық стандарттар мен халықаралық тәсілдерді көрсетеді. Аталған баптың кешенді сипаты оның оң қыры болып табылады: ол пікір білдіру еркіндігін ғана емес, сонымен қатар шығармашылық еркіндікті, зияткерлік меншікті қорғауды, сондай-ақ ақпаратты алу және тарату құқығын қамтиды.

Цензураға тікелей тыйым салынуы ерекше назар аударуға лайық, өйткені бұл бұқаралық ақпарат құралдарының, ғылым мен өнердің тәуелсіздігін қамтамасыз ететін маңызды кепіл болып табылады. Аталған норма ашық қоғам қалыптастыру және азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сенімін нығайту тұрғысынан қағидатты мәнге ие. Сонымен қатар, зияткерлік меншікті заңмен қорғауды бекіту инновациялардың, ғылымның және креативті индустриялардың дамуына ықпал етеді.

Сонымен бірге, бапта сөз бостандығын шектеудің ақылға қонымды әрі әлеуметтік тұрғыдан негізделген шектері көзделген. Адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне, азаматтардың денсаулығына және қоғамдық моральға қол сұғуға жол берілмейтіні туралы ереже жеке құқықтар мен қоғамдық мүдделер арасындағы тепе-теңдік қағидатына сәйкес келеді. Сол сияқты, ұлттық қауіпсіздікті, егемендікті және мемлекеттің аумақтық тұтастығын қорғауға байланысты шектеулер де конституциялық құқықтағы кең таралған тәжірибе болып табылады.

Алайда осы баптың іс жүзінде тиімді жүзеге асырылуы үшін, әсіресе «қоғамдық мораль», «қоғамдық тәртіп» және «ұлттық қауіпсіздікке нұқсан келтіру» ұғымдарына қатысты тұжырымдардың анықтығы мен айқындығы аса маңызды. Бұл ұғымдарды шамадан тыс кең түсіндіру сөз бостандығын негізсіз шектеу қаупін тудыруы мүмкін. Осы тұрғыда құқық қолдану практикасы мен сот жүйесінің тәуелсіздігі шешуші рөл атқарады.

Жалпы алғанда, 23-бап оны адал әрі пропорционалды қолдану жағдайында Қазақстанда сөз бостандығын қорғаудың берік конституциялық негізін қалыптастырады.

Мухамедиев Булат Минтаевич, 

Экономика кафедрасының профессор-зерттеушісі,

Экономика және Бизнес жоғары мектебі,

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ