Отбасылық бюджетті басқаруға бола ма?

Механика-математика факультеті деканының әлеуметтік-тәрбие ісі жөніндегі орынбасары Б.Әбенов пен математика кафедрасының аға куратор-эдвайзері Г.Аузерхан қаражаттық сауаттылықты көтеру мақсатында өткізілген осындай семинарды мехматтың 2 курс студенттері тыңдады. 

Қазіргі өмірде қаржыны дұрыс басқару – шаңырақтың әл-ауқатын қамтамасыз ететін маңызды фактор. Жеке тұлғалар мен отбасылар қаржылық сауаттылық арқылы өз мақсаттарына тезірек қол жеткізеді және қаржылық тұрақтылықты сақтайды. Қазақстандық отбасылар үшін де бұл ерекше өзекті: кіріс пен шығынды саралау, жинақтау мен инвестицияны жоспарлау күн тәртібінен түспейді. Мысалы, Алматыдағы бір жас отбасы өз тәжірибесінде: «Қаржылық сауаттылық бізге қажет емес дүниені сатып алмауды үйретеді» деп бөлісті. Сондықтан бірге отбасылық қаржыны талқылап, бірге шешім қабылдау аса маңызды. Отбасылық бюджетті жоспарлаудың кезеңдері сараланып, отбасылық бюджет алдымен ортақ қаржылық мақсаттарды айқындаудан басталатыны сөз болды. Жас жұбайлар болашақта қаржыны не үшін жинақтайтынын (тұрғын үй, көлік, білім, демалыс және т.б.) алдын ала талқылау керек екен. Сарапшылардың айтуынша, «ортақ қаржылық мақсаттар негізсіз күту мен көңіліңізден шықпай қалуды болдырмайды, сондай-ақ жалпы армандарды орындауға көмектеседі». Сондықтан үлкен сатып алу немесе инвестиция туралы шешімді бірге ойластырып, нақты мақсатқа ұмтылыңыздар. Содан кейін бюджетті келесі қадамдармен құрамыз:

1.    Барлық кірістер мен шығыстарды жазып алу. Әр айдың басында отбасы кіріс пен шығынды тіркеп отырса, нақты мүмкіндіктер мен бюджеттің тапшылығын көре алады. Мысалы, жұбайлардың ай сайынғы барлық табысын (жалақы, сыйақы, қосымша табыс) және шығындарын (үй, коммуналдық төлемдер, азық-түлік, көлік және т.б.) жазып алу керек. Бұл бір айда қанша «еркін қаражат» қалғанын немесе жетпейтінін анықтауға көмектеседі.

2.    Шығын категорияларын (санаттарын) анықтау. Әдетте бюджетті азық-түлік, тұрғын үй (құрылысы немесе пәтер ақысы, коммуналдық өтемдер), көлік, медициналық шығын және т.б. сияқты топтарға бөлеміз. Ай соңында әр санат бойынша қанша жұмсағаныңызды салыстырып, экономия мүмкіндігін қарастырған жөн. Мысалы, егер коммуналдық төлемдер кірістің жартысын алып жатса, оны қалай қысқартуға болатынын талдаңыз. Міндетті төлемдер кірістің 50%-нан аспауы тиіс, қалған қаражатты қажетті емес шығынға немесе жинаққа бөлу керек.

3.    Бюджетті бөліп жоспарлау. Көпшілік ұстанатын 50/20/30 ережесі мынадай: табыстың 50%-ын негізгі қажеттіліктерге (пәтер, азық, коммуналка), 20%-ын қаржылық мақсаттарға (қаржы міндеттерін төлеу, жинақ, инвестиция) және 30%-ын қалған шығындарға (ойын-сауық, демалыс, хобби) жұмсау. Бұл әдіс қазіргі қажеттілікті де, болашақ жинақты да теңдей қамтиды. Мысалы, егер ай сайынғы табыс 400 000 ₸ болса, солардың 200 000 ₸ тұрғын үй мен тамаққа, 80 000 ₸ – жинақ пен инвестицияға, 120 000 ₸ – қалған шығындарға (ойын-сауық, көлік және т.б.) бағытталуы мүмкін. Шығындар азайса, жинақ көбейеді.

4.    Бюджетті жүйелі түрде жүргізу. Бюджет – бір рет құрылатын жоспар емес, үздіксіз жүргізілетін процесс. Күнделікті шоттарды қолмен дәптерге немесе Excel парағына жазып, ай соңында аудит жүргізу әдетке айналуы тиіс. Қолмен жазу бюджетке мұқият талдауға мүмкіндік береді, ал электрондық кестелер шығындарды автоматты түрде жинауға көмектеседі. Қажет болса, арнайы қосымшалардан (CoinKeeper, Money Manager, т.б.) пайдаланыңыз. Маңыздысы – шығынды уақытында жаза бастағаныңыз.

5.    Талдау және түзету. Әр айды қорытындылап, жоспар мен нақты шығысты салыстырыңыз. Қай бағытта артық шығын кеткенін анықтап, келесі айда түзетулер енгізіңіз. Егер жоспардан тыс қы­рымды сатып алу болса, оны бюджеттің келесі кезеңіне қосыңыз. Қаржылардың ағынын бақылаған отбасы мақсаттарына жылдам жетеді. Сарапшылар: «қаржылық жоспарлау – бұл біржолғы тапсырма емес, тұрақты процесс; мақсаттар мен жағдай өзгергенде, жоспарыңызды жаңартып отырыңыз».

Қаржыны бірге басқару

Отбасылық қаржы мәселесіне тек бір адам емес, екеуі бірдей қатысуы тиіс. Төмендегі тәсілдердің бірін қабылдауға болады:

       ·          Ортақ бюджет. Барлық кірістер ортақ кассада жиналады және отбасы жиынтық шығындары сонан алынады. Бұл кезде жұбайлардың жеке табысы маңызды емес: жұмыс істейтін арсенал барлыққа ортақ. Мысалы, күйеу ипотека төлесе, әйелі сол қаражатқа азық сатып алуы мүмкін. Ортақ қаржы бірік­кен мақсаттар мен жоспарда жұмыс істеуді жеңілдетеді.

       ·          Айырмашылығы бар бюджет. Әрқайсысы өзінің кірісін жеке басқарады және келісілген шығындарды төлейді. Мысалы, күйеу – коммуналдық қызметтерді, әйелі – азық-түлік. Бұл әдіс табыстары тұрақты жұптарға ыңғайлы, бірақ әр адамның табысы мен міндеттерін анық білуін талап етеді. Жауапкершілік жалғыз өзінде қалмауы керек.

       ·          Аралас бюджет. Әрқайсысы кірістің белгілі бір пайызын (немесе сомасын) ортақ кассаға аударады, қалғанын өз қалауынша жұмсайды. Ортақ ақшаға коммуналка, ірі қажеттіліктер төленеді, қалған қаржыны әркім еркін жұмсайды. Бұл әдіс ортақ жауапкершілікпен қатар жеке бюджетті сақтайды. Статистика бойынша, көп отбасылардың басым бөлігі (64–76%) ортақ бюджетті қалайды, тек 2–14% таза бөлімді, ал 11–24% аралас түрді қолданады.

Қаржылық сұрақтарды ашық талқыға салыңыз. Отбасылық кеңес отырыстарын өткізіп, үлкен сатып алулар мен мақсаттарды бірге талқылаңыз. Мамандар ескертеді: «қаржы мәселелері ашық талқылануы керек. Үнемі кеңесу арқылы мақсат пен міндеттерді келісіп, түсініспеушіліктерді болдырмауға болады; бұл сенімді арттырады». Мысалы, жаңа техника алмас бұрын немесе автокөлік сатып алмас бұрын бірге отырыңыз: бір айда қай жерден үнемдей алатыныңызды қарастырыңыз. Бір адам жамап отырса, екіншісі есептеп, отбасының ұстанымын қорғаса, кез келген мәміле әділ түрде шешіледі.

Бүгінде отбасылық қаржыны басқаруды цифрлық технологиялар айтарлықтай жеңілдететін болғандықтан, Қазақстан нарығында шығындарды жазып, бюджетті жоспарлауға көмектесетін көптеген тегін қосымшалар мен сервистер де аталды.

Сәтті жұптардың құпиялары мен олардың жіберген қателіктерін болдырмау тәсілдері де айтылды

Көптеген қаржылық жағынан сауатты отбасылардың әдеттері мынадай:

       ·          Міндеттерді бөлісу. Мысалы, біреуіңіздің негізгі табысыңыздың көбі пәтерге жұмсалса (ипотекаға), екіншісі азық-түлікке, баланың қажеттілігіне үлес қосады. Мамандар: «Негізінде жұбайлар тең кіріс тауып жататын отбасылар сирек. Бірақ айырмашылық қарым-қатынасқа кедергі болмауы керек – не істесеңіз, бірге істеңіз». Егер сенсорлық-жүйелік жауапкершілік болса, ешкім «жұмыс жүктемесінде» емес екенін біліңіз.

       ·          Жалпы мақсаттар. Жалпы арманды көздеу – жұбайларды біріктіретін күш. Мысалы, екі адам 10%-дан табысын үнемдеп, банкте депозит жасау немесе белгілі бір мақсатқа (үй, көлік) жинақтау тапсырса, бюджетті сақтау жеңілдейді. Қазақстандық кейбір жұптар ай сайынғы табыстың 10% депозитке аударып отыру әдетін қалыптастырған, бұл ұзақ мерзімді мақсатқа тезірек жетуге көмектеседі.

       ·          Келіспеушілікті шешу. Ерлі-зайыпты қаржы бойынша әртүрлі «түрлі тұлға» болуы мүмкін: біреуі шығынға жақын, екіншісі үнемшіл. Біреу «шығынға кетіп жатса», екіншісі «үнемдеуді қаласа». «Мұндай жағдайда таласу міндетті емес», – дейді психологтар. Мысалы, күйеуім сәнді затқа ақша жұмсағысы келсе, оған бюджетті басқа салада үнемдеуге ұсыныс жасауға болады. Оң шешім – «үйлесімді күштердің» күшін пайдалану: біреу ақша табумен айналысса, екіншісі сол ақшаға қажет нәрсені алады. «Қаржы мәселесінде келіспеушілік туындаса, оның салдарын ыңғайлы жоспарлаумен шешкен жөн».

       ·          «Қаржылық адалдықты» сақтау.» Айырмашылықты жасыру – үлкен қате. Сырттай қажетті тұтынуды немесе несие алуын жасыру «қаржылық адюльтерге» жатады және алауыздық туғызады. Мысалы, теңгерімнен тыс бірнеше кредит карталарын ашып, екеуіне бірге жұмсамай қалсаңыз, бұл сенімге соққы болады. Сондықтан, келісілген шығындарды түгел айту маңызды: «біреудің кредит картасы бойынша қарызы болса, екіншісіне хабарлауды» ұмытпаңыз. Ашық қарым-қатынас – отбасының қаржылық сенімді сақтаудың кепілі.

       ·          Несиеге тәуелділік. Отбасы қаржысын «төте жолмен» шешуге тырысып, жиі кредит алатындар көп. Жаңа борыштарға бату бюджетті теңгерусіз қалдырады. Сарапшылар жоғары пайызбен алынған несиелерді бірінші төлеу керек деген ұсыныс береді. Егер қосымша қаражат қажет болса, алдымен бар қарызды жауып, келесі мақсатқа бару қажет. Мақсатқа сүйене отырып, шығынды қысқартып, жинаққа басымдық берген дұрыс. Кез келген тұрақсыз төлемге абай болғаныңыз абзал.

Қорыта келгенде, қаржылық сауатты отбасыларда ақша құрау мен жұмсау жүйелі, ашық, әрі жоспарлы болады. Жоғарыда аталған қателіктерге жол бермей, пайдалы кеңестерді ұстана отырып, Қазақстанда кез келген отбасы өз бюджетін тиімді басқара алады. Нәтижесінде, жалпы мақсаттарға қол жеткізіліп, қаржы сауаттылығы арта түседі.

Болат ӘБЕНОВ,

Механика-математика факультеті деканының

әлеуметтік-тәрбие ісі жөніндегі орынбасары