ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы мәжбүрлі көші-қон тарихы: Қазақстанның қабылдаушы ел ретіндегі рөлі

ХХ ғасырдың бірінші жартысы әлем тарихында саяси күйзелістерге, соғыстарға, мемлекеттік шекаралардың өзгеруіне және халықтардың жаппай көші-қонына толы кезең ретінде белгілі. Бұл уақытта миллиондаған адамдар өз еркінен тыс қоныс аударуға мәжбүр болды. Соғыстар, саяси репрессиялар, депортациялар және мемлекеттік саясаттың өзгеруі көптеген халықтардың тағдырын өзгертті. Осындай тарихи үдерістердің маңызды бөлігі – мәжбүрлі көші-қон құбылысы және оның кең ауқымды әлеуметтік, саяси және мәдени салдары.

Бүгінде бұл мәселені жан-жақты зерттеу тарих ғылымының өзекті бағыттарының бірі болып табылады. Осы тұрғыда Қазақстанның рөлі ерекше назар аударуды қажет етеді. ХХ ғасырдың бірінші жартысында Қазақстан КСРО аумағындағы ірі қабылдаушы өңірлердің біріне айналып, түрлі халықтардың мәжбүрлі қоныс аударуына куә болды. Әртүрлі этникалық және әлеуметтік топтардың Қазақстан аумағына келуі елдің демографиялық құрылымына, мәдени кеңістігіне және әлеуметтік дамуына айтарлықтай әсер етті.

Қазіргі уақытта осы тарихи үдерістерді кешенді зерттеуге бағытталған ірі ғылыми жоба жүзеге асырылуда. Зерттеу Қазақстанның жетекші ғылыми орталықтарының бірі – әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде жүргізілуде. Университет ғалымдары ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы мәжбүрлі көші-қон тарихын және Қазақстанның бұл процестегі қабылдаушы ел ретіндегі рөлін жаңа ғылыми тәсілдер арқылы қарастыруда.

Зерттеудің негізгі идеясы – мәжбүрлі көші-қон процесіне ғылыми тұрғыдан жаңа түсіндірме беру және Қазақстан аумағында орын алған көші-қон үдерістерін жүйелі түрде талдау. Ғалымдар көші-қон тарихын екі бағытта қарастырады. Біріншісі – «вертикальды» талдау, яғни көші-қонға қатысты нормативтік-құқықтық құжаттардың одақтық және республикалық деңгейде қалай қалыптасқанын зерттеу. Екіншісі – «горизонтальды» талдау, яғни мәжбүрлі қоныс аударушылардың Қазақстан аймақтары бойынша қалай орналастырылғанын және олардың жаңа әлеуметтік-мәдени ортаға бейімделу ерекшеліктерін анықтау.

Зерттеу пәнаралық сипатқа ие. Бұл жоба аясында тарих, құқықтану, саясаттану және халықаралық қатынастар салаларының әдістері біріктіріліп қолданылады. Мұндай тәсіл зерттеліп отырған мәселені тек тарихи құбылыс ретінде ғана емес, сонымен бірге халықаралық құқық, мемлекеттік саясат және әлеуметтік даму контекстінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Жобаның негізгі мақсаты – батыс өңірлерден Қазақстанға келген мәжбүрлі мигранттардың негізгі санаттарын анықтау, олардың жергілікті қоғам жағдайына бейімделу ерекшеліктерін зерттеу және Қазақстанның көші-қон үдерісіндегі қабылдаушы ел ретіндегі рөлін көрсету. Сонымен қатар зерттеу нәтижелері Қазақстан қоғамының дамуына көші-қон толқындарының қалай әсер еткенін анықтауға және қазіргі кезеңдегі көші-қон саясатын жетілдіруге қатысты ғылыми ұсыныстар жасауға бағытталған.

Зерттеу барысында бірнеше маңызды ғылыми міндеттер қойылған. Ең алдымен, батыс өңірлерден халықтың мәжбүрлі көші-қонына байланысты қалыптасқан нормативтік-құқықтық база талданады. Кеңестік биліктің сыртқы және ішкі саясаты, ұлттық саясат және қауіпсіздік мәселелері депортация үдерістеріне қалай әсер еткені анықталады. Сонымен қатар батыс өңірлерден Қазақстанға қоныс аударған халықтардың тарихы, олардың орналасу географиясы және әлеуметтік-экономикалық жағдайлары зерттеледі.

Жобаның маңызды бағыттарының бірі – депортацияланған халықтардың тарихын зерттеу. ХХ ғасырдың бірінші жартысында кеңестік билік түрлі этникалық топтарды күштеп көшіру саясатын жүргізді. Поляктар, немістер, латыштар, эстондар, литвалықтар, финдер, украиндар және басқа да халықтар КСРО-ның батыс өңірлерінен Қазақстан аумағына қоныс аударуға мәжбүр болды. Бұл көші-қон процестері көптеген адамдардың өміріне, мәдениетіне және әлеуметтік жағдайына үлкен әсер етті.

Сонымен қатар зерттеу аясында әскери тұтқындар мәселесі де қарастырылады. Кейбір халықаралық зерттеушілер әскери тұтқындарды да мәжбүрлі мигранттардың ерекше санатына жатқызады. Өйткені соғыс кезінде мемлекеттер оларды еңбек ресурсы ретінде пайдаланып, басқа аумақтарға орналастырған. Осыған байланысты халықаралық құқық нормалары мен тарихи тәжірибе салыстырмалы түрде талданады.

Зерттеу барысында бұрын ғылыми айналымға енгізілмеген жаңа деректерді анықтауға ерекше назар аударылады. Соңғы жылдары Қазақстан архивтерінде көптеген құжаттар құпиясыздандырылып, зерттеушілер үшін қолжетімді бола бастады. Бұл құжаттар кеңестік кезеңдегі көші-қон саясаты туралы жаңа мәліметтер береді және тарихи үдерістерді тереңірек түсінуге мүмкіндік жасайды.

Жобаның маңызды ғылыми ерекшеліктерінің бірі – жаңа әдістемелік тәсілдерді қолдану. Ғалымдар тарихи деректерді талдау барысында контент-талдау сияқты заманауи зерттеу әдістерін пайдаланады. Бұл әдіс архив құжаттарындағы мәтіндік ақпаратты жүйелі түрде өңдеуге және тарихи процестердің негізгі заңдылықтарын анықтауға мүмкіндік береді.

Зерттеу жұмыстары Қазақстан мен шетел архивтерінде жүргізіледі. Архивтік құжаттар – бұл жобаның негізгі дереккөздерінің бірі. Қазақстан, Ресей және басқа да елдердің архивтеріндегі материалдарды салыстырмалы түрде зерттеу мәжбүрлі көші-қон тарихын жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.

Жоба нәтижесінде бірқатар маңызды ғылыми жұмыстар жарық көреді деп күтілуде. Атап айтқанда, халықаралық ғылыми журналдарда бірнеше мақала жариялау, ғылыми монография шығару, құжаттар мен материалдар жинағын дайындау жоспарланған. Сонымен қатар ғылыми конференциялар мен дөңгелек үстелдер ұйымдастырылып, зерттеу нәтижелері ғылыми қауымдастыққа ұсынылады.

Жобаның тағы бір маңызды нәтижесі – жас ғалымдарды ғылыми зерттеулерге тарту. Зерттеу жұмыстары барысында докторанттардың ғылыми дайындық деңгейін арттыру және олардың халықаралық ғылыми ортаға интеграциялануына мүмкіндік жасау көзделіп отыр. Бұл өз кезегінде Қазақстандағы гуманитарлық ғылымдардың дамуына ықпал етеді.

Зерттеу нәтижелері тек ғылыми орта үшін ғана емес, қоғам үшін де маңызды. Мәжбүрлі көші-қон тарихын зерттеу қазіргі кезеңдегі көші-қон процестерін түсінуге және мемлекеттік саясатты жетілдіруге көмектеседі. Сонымен қатар бұл зерттеу Қазақстан тарихының әлемдік тарихи үдерістермен өзара байланысын көрсетуге мүмкіндік береді.

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ұлттық тарихты жаңа көзқараспен зерттеу қажеттілігі айқындала түсті. Кеңестік кезеңде толық зерттелмеген немесе жабық болған көптеген тарихи тақырыптар бүгінгі күні ғылыми зерттеулердің нысанына айналып отыр. Мәжбүрлі көші-қон мәселесі де солардың бірі.

Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның қабылдаушы ел ретіндегі тарихи тәжірибесін зерттеу ерекше маңызға ие. Бұл тәжірибе түрлі халықтардың бір кеңістікте өмір сүруінің, мәдениеттердің өзара ықпалдасуының және қоғамның әлеуметтік бейімделу механизмдерінің қалай қалыптасқанын түсінуге мүмкіндік береді.

Жалпы алғанда, жүзеге асырылып жатқан ғылыми жоба ХХ ғасырдағы күрделі тарихи үдерістерді тереңірек түсінуге бағытталған. Қазақстан аумағында орын алған мәжбүрлі көші-қон тарихын зерттеу арқылы ғалымдар өткен кезеңнің маңызды сабақтарын ашып көрсетуді мақсат етеді. Бұл зерттеу тек ұлттық тарих үшін ғана емес, сонымен қатар әлемдік миграция тарихын зерттеу үшін де құнды ғылыми үлес болмақ.