ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЖАҢА КОНСТИТУЦИЯ ЖОБАСЫ: САЛЫСТЫРМАЛЫ-ҚҰҚЫҚТЫҚ ТАЛДАУ

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Басқарма Төрағасы - Ректор Жансейіт Түймебаевтың

" QAZAQ UNIVERSITETI" газетінде жарық көрген  мақаласы

Қазақстан Республикасы аса маңызды тарихи оқиға­лар­дың қарсаңында тұр. Жаңа Конс­титуцияның жобасы жа­рия­ланды. Мемлекет басшысы – Қазақстан Республикасының Пре­зиденті Қасым-Жомарт То­қаевтың жарлығымен рес­пуб­­­­ли­калық референдум күні 15 наурызға белгіленді. Осы күні Қазақстан Респуб­ли­ка­сы­ның жаңа Конституциясын қа­был­дау мәселесі бойынша рес­­пуб­ликалық референдум өте­ді.

Конституция – мемлекеттің Негізгі заңы, құқықтық жүйенің іргетасы, қоғамның құры­лым­дық қағидаттарын айқын­дай­тын, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын бекітетін, билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті белгілейтін әрі қоғамның орнықты дамуының қағидаларын орнықтыратын құжат. Оның мазмұны әрбір адамның өмір сапасына, құ­қықтарының кепілдіктеріне, өзін дамыту және өз мүд­де­ле­рін қорғау мүмкіндіктеріне тікелей әсер етеді.

Ұсынылып отырған түсін­дір­ме оқу құралында бірқатар ерекшеліктер қарастырылған. Мұнда қолданыстағы Консти­ту­ц­ия нормалары мен жаңа Конс­титуция жобасының нор­ма­ларына салыстырмалы тал­дау жасалады. Әрбір бап бойынша енгізілетін өзгерістер мен толықтырулар негізделеді, айрықша жаңа идеялар бөліп көрсетіледі, олардың мақсаты түсіндіріледі және аталған идея­­ларды іске асыру нәти­же­сінде қол жеткізілетін ықтимал нәтижелер болжанады.

Жаңа Конституцияны қа­был­­­даудың себептеріне тоқ­тал­­сақ, қазіргі саяси, әлеу­мет­тік және экономикалық жағдай жаңа құқықтық қағидаларды талап етеді. Бұл цифрландыру, экология, инновациялар, мен­шіктің жаңа нысандары, жаңа сын-қатерлер мен тәуекелдер, сондай-ақ қалыптасып келе жатқан жаңа әлемдік тәртіп жағдайында туындаған эконо­ми­калық және қоғамдық қаты­нас­тарды құқықтық реттеумен байланысты. Сонымен бірге  азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын нығайту қа­жет­тілігі айрықша маңызға ие. Де­мократияның, теңдіктің және әлеуметтік қорғаудың жаңа стандарттарын қалып­тас­тыру, мемлекеттік билік жүйе­сін же­тілдіру, өкі­лет­тіктерді не­ғұр­лым теңгерімді бөлу және мем­лекеттік ор­ган­дар қызметінің ашықтығын қамтамасыз ету қажет. Жаңа Конституцияны қа­былдау азаматтардың құ­қық­тарын қорғауға, мемлекетті тиім­ді басқаруға және қоғам­ның тұрақтылығын нығайтуға ба­ғытталған заманауи, әділ әрі ор­нықты құқықтық негіз қа­лып­тастыруға мүмкіндік бе­реді.

Референдум – халықтың ті­келей ерік білдіруінің ең жо­ғары нысаны, тікелей демо­кра­тияның көрінісі. Ол әрбір аза­матқа ел болашағына жеке өзі ықпал етуге мүмкіндік бе­реді. Бұл күні әрбір дауыс ерекше мәнге ие.

Конституциялық комиссия ауқымды әрі нәтижелі жұмыс жүргізді. Қазақстанның он мың­нан астам азаматы жаңа Конс­титуция жобасына қа­тысты өз ұсыныстары мен пі­кір­лерін білдірді. Жаңа Конс­ти­туция жобасын әзірлеуге Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлт­тық университетінің жетек­ші ғалымдары белсенді түрде қа­тысып, олардың идеялары мен ұсыныстары жоба мәті­нін­де нақты көрініс тапты.

Жаңа Конституция жоба­сын­да айрықша жаңа­шыл­ды­ғымен ерекшеленетін негізгі идеялар көрініс тапқан. Атап айтқанда мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы және еге­мендіктің иесі Қазақстан халқы болып табылатыны бекітілген. Ел тағдырын дәл осы егемендік иесі – халық айқындауы тиіс екені айқын көрсетілген. Со­нымен қатар мемлекеттің ең жоғары құндылықтары ретінде адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары танылады.

Жаңа преамбулада Қа­зақ­стан халқының бірлігі, байырғы қазақ жерінде мемлекеттілікті нығайту, Ұлы даланың мың­жыл­дық тарихының сабақ­тас­тығы ерекше атап көрсетіледі. Мем­лекеттің унитарлық си­паты, оның шекарасының мыз­ғы­мастығы мен аумақтық тұ­тастығы, адам мен азаматтың құқықтары мен бостан­дық­тарын бұлжытпай сақтау қа­ғи­даттары бекітілген. Сонымен қатар мәдениет пен білімді, ғы­лым мен инновацияларды да­мыту, табиғатқа ұқыпты қа­рау, барлық мемлекеттермен бей­бітшілік пен достыққа ұм­тылу сияқты жаңа құнды­лық­тар айқындалған. Бұл ере­же­лер ел азаматтарын біріктіретін ір­гелі құндылықтарды бей­не­лейді.

Жаңа Конституция жобасы 11 бөлімге біріктірілген 96 бап­тан тұрады. Конституция бө­лімдерінің атаулары олардың мазмұнына толық сәйкес ке­леді. Мәселен, бұрын «Жалпы ережелер» деп аталған бірінші бөлім ғылыми тұрғыдан негізді түрде «Конституциялық құры­лыс­тың негіздері» деп аталған. Мұнда Қазақстан Рес­пуб­ли­касының қызметінің түбе­гей­лі қағидаттары бекітілген: еге­мендік пен тәуелсіздікті қор­ғау, адам мен азаматтың құ­қық­тары мен бостандықтарын сақтау, заң мен тәртіптің үс­темдігін қамтамасыз ету, жал­пыұлттық бірлікті нығайту, ха­лық­тың әл-ауқатын арттыру. Қа­зақстан Республикасында билікті ешкім иемдене ал­май­ды, билікті иемдену заң бо­йын­ша қудаланады. Халық пен мем­­л­екет атынан сөйлеу құ­қығы Қазақстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның Президентіне, сондай-ақ өз конституциялық өкі­лет­тік­те­рі шегінде Қа­зақстан Рес­пуб­ли­касының Құрылтайына тие­сілі.

Екінші бөлім – «Негізгі құ­қық­тар, бостандықтар және міндеттер» – алғаш рет әрбір адам үшін құқықтық мүмкін­дік­тер мен құқықтық шектеулерді нақ­ты айқындайды. Мұнда адам мен азаматтың құқықтары мен бос­тандықтарын қатаң әрі бұл­жытпай сақтау қағидатына ерекше назар аударылған. Конс­­титуция әркімнің жеке өмі­ріне қол сұқпаушылыққа, жеке және отбасылық құпияға, дербес деректерді қорғауға құқығын кепілдендіреді. Соны­мен қатар жаңа Конституция жо­басында құқықтар мен бос­тан­дықтарды жүзеге асыру өзге адамдардың құқықтары мен бостандықтарын бұзбауға, конституциялық құрылыстың негіздеріне, қоғамдық тәр­тіп­ке, азаматтардың денсау­лы­ғына және қоғамның адам­гер­шілік құндылықтарына нұқсан келтірмеуге тиіс екені бе­кі­тілген. Бұл ереже қазіргі ци­фр­лық әлем жағдайында ерекше маңызға ие.

Жаңа Конституция жоба­сын­да меншік құқығын қор­ғауға айрықша көңіл бөлінген. Меншік пен мұрагерлік құқығы заңмен қорғалатыны жария­ланған. Ешкім сот шешімінсіз өз мүлкінен айырылмайды. Со­нымен бірге меншік иелерінің жауапкершілігі де бекітіледі: «Меншікті пайдалану қоғам мен мемлекеттің мүдделеріне сай келуге тиіс, қоршаған ор­таға зиян келтірмеуге, өзге адамдардың құқықтары мен заң­мен қорғалатын мүдделерін бұз­бауға тиіс». Мұнда қор­ша­ған ортаны қорғау қажеттілігі ерекше атап көрсетілген, бұл Қазақстанның бірегей таби­ға­тын сақтау мен арттыру үшін аса маңызды.

Әрбір адамның еңбек ету­­ге және қызмет түрі мен кәсібін еркін таңдауға құ­қығы ай­рық­ша жаңа нор­ма ретінде бе­кі­тілген. Бұл норма мем­ле­кет­ке жұмыс орындарын құ­ру, қа­уіп­­сіздік пен гигиена та­лап­та­рына сай еңбек жағ­дай­ла­рын қамта­ма­сыз ету, еңбегі үшін қан­дай да бір кем­сітусіз сый­ақы төлеу, сон­дай-ақ әлеу­­мет­тік қорғауды кепіл­ден­діру жө­нін­де жауап­кер­шілік жүк­тей­­­ді.

Ғалымдар үшін адам капи­та­лын, білім мен ғылымды, ин­новацияларды дамытуды мем­лекеттің стратегиялық бағыты ретінде тану ерекше маңызға ие. Некені және отбасын қор­ғауға бағытталған консти­ту­циялық нормалардың да мәні зор. Жаңа Конституция жоба­сын­да неке ерікті және тең құ­қықты ер мен әйелдің мем­ле­кеттік тіркеуден өткен одағы ретінде бекітілуі дәстүрлі от­басылық құндылықтарды бұзу­ға бағыт­талған қоға­мы­мызға жат идеяларға нақты құқықтық тос­қауыл болады.

Жаңа Конституция жоба­сын­да жаңа мемлекеттік инс­ти­туттар көзделген. Атап айт­қанда бір палаталы Парламент – Құрылтай құрылып, вице-пре­зидент институты енгі­зі­леді, ал болашақта Қазақстан Ха­лық Кеңесі – Қазақстан Рес­публикасы халқының мүд­де­ле­рін білдіретін жоғары консул­ь­тативтік орган қа­лып­тас­тырылады.

Осылайша жаңа Конс­ти­ту­ция жобасы адам құқық­та­рын қорғауға, мемлекеттілікті ны­ғай­туға және Қазақстан Рес­публикасының одан әрі да­муы­на берік құқықтық негіз қа­­­лайды.

ҚҰҚЫҚТЫҚ МЕМЛЕКЕТТІҢ ІРГЕТАСЫ

Конституция – елдің негізгі әрі басты заңы, ол әрбір адам үшін, бүкіл қоғам мен тұтас мем­лекет үшін айрықша ма­ңыз­ға ие. Қазақстан Респуб­ли­касында Конституция мем­ле­кет­тік билікті ұйымдастыру қа­ғидаттарын, азаматтардың құқықтары мен бостан­дық­та­рының кепілдіктерін, сондай-ақ ел дамуының стратегиялық бағытын айқындайтын негізгі заң ретінде қызмет етеді.
Адам үшін Конституция – оның құқықтары мен бос­тан­дықтарының басты кепілі. Онда адамның барлық негізгі құ­қық­тары, бостандықтары мен мін­дет­тері көрініс тапқан. Конс­ти­туция өмір сүру құқығын, адам­ның қадір-қасиетін, сөз бос­тандығын, еңбек ету, білім алу және әлеуметтік қам­сыз­дан­дыру құқықтарын бекітеді. Конституцияның арқасында әрбір азамат заңсыз әре­кет­тер­ден қорғалады және өз мүд­делерін заң шеңберінде қор­ғауға мүмкіндік алады.
Қоғам үшін Конституция тұрақтылықтың, келісім мен бірліктің негізі болып та­бы­ла­ды. Ол баршаның заң алдында теңдігін орнықтырып, әділет­ті­лік пен өзара жауапкершілік қағидаттарын қалыптас­ты­ра­ды, азаматтық татулық пен ұлт­ара­лық келісімді нығайтуға ық­пал етеді. Конституциялық нор­малар адамдарды ортақ құн­дылықтар мен даму мақ­сат­тары төңірегінде топ­тас­тырады.
Мемлекет үшін Конституция билік органдарының құрылымы мен өкілеттіктерін, тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін, сон­дай-ақ құқықтық тәртіптің не­гіз­дерін айқындайды. Ол заң­ның үстемдігін қамтамасыз етіп, мемлекеттік жүйенің тұ­рақ­тылығы мен тиімді жұмыс іс­теуін нығайтады. Осылайша, Конституция – құқықтық мем­ле­кеттің іргетасы, адам құ­қық­тарының кепілі және қоғам мен мемлекеттің тұрақты әрі ор­нықты дамуын қамтамасыз ете­тін маңызды тетік.
Жаңа Конституция жобасы адам құқықтары мен бос­тан­дықтарын жан-жақты әрі толық қорғаудың берік негізін қалап, оларды мемлекеттің ең жо­ғары құндылығы ретінде ор­нық­тыр­ды. Онда әділеттілік, заң ал­дын­дағы теңдік, құқық үстем­дігі және биліктің қоғам ал­дын­дағы жауапкершілігі қа­ғи­даттары көрініс тапқан. Жо­бада бекітілген конститу­ция­лық идеялар демократиялық инс­титуттарды нығайтуға, аза­­мат­тардың ел басқаруға қа­тысуын кеңейтуге және мем­­лекеттік жүйенің ашық­тығын қам­тамасыз етуге ба­ғыт­­тал­ған.  Жаңа Консти­ту­ция мем­­ле­кеттің тұрақты дамуы мен жаңғыруына, қоғамдық ке­лі­сім мен ұлттық бірлікті ны­ғайтуға берік құқықтық негіз қалыптастырады. Ол адам мүд­­десін қорғауға және қо­ғам­ның ұзақ мерзімді әл-ау­қатын қамтамасыз етуге бағ­дар­ланған қуатты, әділетті әрі өр­кендеген Қазақстан Рес­пуб­ли­касын құрудың сенімді тұ­ғы­рына айналады.

АВТОРЛЫҚ ҰЖЫМ

Ж.Қ.Түймебаев – Әл-Фа­раби атындағы Қазақ ұлттық уни­верситетінің Басқарма тө­ра­ғасы – Ректор, Конс­ти­ту­ция­лық комиссияның мүшесі, фи­ло­логия ғылымдарының док­­торы, профессор (авторлар ұжы­мы­ның жетекшісі)

Е.Е.Дүйсенов – Әл-Фа­ра­би атындағы Қазақ ұлттық уни­вер­ситетінің Басқарма төра­ға­сы­ның орынбасары – бірінші про­рек­тор, Конституциялық ко­­миссияның мүшесі, заң ғы­лымдарының докторы, про­фессор

У.А.Ахатов – заң ғылымда­ры­ның кандидаты, профессор, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті заң фа­куль­тетінің деканы

Қ.Р.Усеинова – заң ғы­лым­­да­рының кандидаты, про­­­фес­сор м.а., Әл-Фараби атын­дағы Қазақ ұлттық уни­верситеті Мем­лекет және құқық теория­сы мен тарихы, конституциялық және әкім­шілік құқық кафе­дра­сының меңгерушісі

А.С.Ибраева – заң ғылым­да­рының докторы, профессор, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Пар­ла­мент­тік реформа жөніндегі жұ­мыс тобының мүшесі

Д.М.Баймаханова – заң ғы­лым­дарының докторы, до­цент, Әл-Фараби атындағы Қа­зақ ұлттық университеті

Ж.А.Кегембаева – заң ғы­лымдарының докторы, қауым­дастырылған про­фес­сор, Әл-Фа­­раби атындағы Қазақ ұлт­­т­ық университеті

А.Ж.Жарболова – заң ғы­лым­дарының кандидаты, аға оқы­тушы, Әл-Фараби атын­да­ғы Қа­зақ ұлттық университеті

Д.А.Оспанова – заң ғы­лым­­да­рының кандидаты, қа­уым­­дас­тырылған про­фес­сор, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

Д.А.Тұрсынқұлова – заң ғы­лымдарының кандидаты, ас­систент-профессор, Әл-Фа­ра­би атындағы Қазақ ұлттық уни­верситеті

Қ.Н.Әлихан – заң ғылым­да­ры­­ның магистрі, аға оқыту­шы, Әл-Фараби атындағы Қа­зақ ұлт­­тық университеті

Г.А.Қуаналиева – заң ғы­лым­дарының докторы, про­фес­сор, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Ке­ден, қаржы және экологиялық құқық кафедрасының мең­ге­рушісі

Л.Ш.Берсүгірова – заң ғы­лымдарының докторы, про­фес­сор, Әл-Фараби атындағы Қа­зақ ұлттық университеті

А.А.Әбикенов – заң ғы­лым­­дарының кандидаты, до­цент, Әл-Фараби атындағы Қа­­­зақ ұлттық университеті

Г.Т.Айғаринова – заң ғы­лым­­дарының кандидаты, про­фессор, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

Г.М.Атаханова – заң ғы­лым­­дарының кандидаты, про­фессор, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

Е.Т.Әлімқұлов – заң ғы­лым­­дарының кандидаты, про­­фессор м.а., Әл-Фараби атын­­дағы Қазақ ұлттық ун­и­­вер­­ситеті

А.Арын – PhD докторы, қа­уым­дастырылған профес­сор, Әл-Фараби атындағы Қа­зақ ұлт­тық университеті

М.К.Бисенова – заң ғы­лым­дарының кандидаты, про­­фес­сор м.а., Әл-Фараби атын­­дағы Қазақ ұлттық уни­­­­вер­ситеті

Қ.М.Қожабек – заң ғы­лым­да­рының кандидаты, аға оқы­тушы, Әл-Фараби атындағы Қа­­­зақ ұлттық университеті

Г.Н.Мұхамадиева – заң ғы­лымдарының кандидаты, про­­фессор, Әл-Фараби атын­да­ғы Қазақ ұлттық уни­вер­си­теті

Г.Г.Нұрахметова – заң ғы­­­лымдарының кандидаты, про­­фессор м.а., Әл-Фараби атын­­дағы Қазақ ұлттық уни­­верситеті

Г.К.Рашева – PhD докторы, аға оқытушы, Әл-Фараби атын­­да­ғы Қазақ ұлттық универ­си­теті

Д.У.Рысқалиев – PhD док­торы, доцент м.а., Әл-Фараби атын­дағы Қазақ ұлттық уни­верситеті

А.Б.Шәріпова – заң ғы­лым­дарының кандидаты, про­фессор м.а., Әл-Фараби атын­дағы Қазақ ұлттық уни­верситеті

А.А.Есекеева – заң ғылым­да­рының магистрі, аға оқы­ту­шы, Әл-Фараби атындағы Қа­зақ ұлттық университеті

М.Е.Сағынаев – заң ғы­лым­­­дарының магистрі, аға оқы­­­тушы, Әл-Фараби атын­да­ғы Қа­зақ ұлттық университеті

Г.А.Хұдайбердина – заң ғы­лымдарының магистрі, аға оқытушы, Әл-Фараби атын­да­ғы Қазақ ұлттық университеті

Н.Х.Қалышева – заң ғы­лым­дарының докторы, про­фессор, Әл-Фараби атындағы Қа­зақ ұлттық университеті

Л.Б.Нүсіпова – заң ғы­лым­­­дарының магистрі, аға оқы­­тушы, Әл-Фараби атын­дағы Қа­зақ ұлттық университеті