Ғабит ҚОЙШЫБАЕВ: Дипломатияда романтикадан гөрі жауапкершілік басым

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті шы­ғыс­тану факультетінің түлегі, Қазақстан Республикасының Қытай Халық Республикасындағы және Моңғолия Халық Республикасындағы төтенше және өкілетті елшісі болып қызмет атқарған еліміздің көрнекті дипломаты Ғабит Қойшыбаев өзінің университет қабырғасындағы жылдары және дипломатиялық қызмет жолы мен халықаралық аре­надағы тәжірибелері жайлы әңгімелейді.

 – Ғабит Бейбітұлы, сізді Моңғолия Президенті Ухнаагийн Хүрэлсүхтің қолынан алған «Достық» төсбелгіңізбен шын жүректен құттықтаймыз! Бұл марапат екі ел арасындағы достық пен өзара сенімді нығайту жолындағы еңбегіңіздің лайықты бағасы деп білеміз. Алғашқы сұрағым, сіздің дипломатия жолындағы сапарыңыз қай кезеңнен бастау алады?

– Ыстық ілтипатыңызға рақ­­­мет! Бұл марапат тек маған емес, еліміздің дипломатиялық мектебі үшін де зор құрмет деп білемін. Себебі ол жеке еңбек­тің емес, ел мүддесі жолындағы ұжымдық тәжірибенің және Қа­зақстан дипломатиясының кә­сіби деңгейі мен халық­аралық бе­делінің көрінісі. Сіздің «дип­ло­мат жолы – тар жол, тайғақ ке­шуге толы күрделі жол» де­ген пікіріңізге толық қосы­ла­мын. Шынында да, бұл жолда ро­мантикадан гөрі жауап­кер­шілік басым. Дипломатиялық қыз­меттің сырт көзге көрін­бей­тін, бірақ үлкен сабыр мен парасатты қажет ететін қыры көп. Қызмет барысында ел мүд­­­десін қорғау ғана емес, мем­лекетіңнің абыройын, сені­мін, негізгі ұстанымдарын әлем­­ге таныту қажет болады. Сондықтан мен өз жолымды жай ғана қызмет емес, бір ұлт­тың үні мен бейнесін әлемге паш ететін маңызды миссия деп есептеймін. Шетел тілдері мен мәдениетіне деген қызы­ғу­шылығым 1979-89 жылдары оқыған №12 қазақ орта мек­те­бінде қалыптаса бастады. Сол жылдар тұлға ретінде қалып­та­судың алғашқы баспалдағы, ізденіске, жаңа дүниелерге ұм­тылысқа жетелеген кезең еді. Сүйікті пәндерім мате­ма­ти­ка, сурет салу, сызу және ин­фор­матика болатын. Әсіресе математика пәнінен сабақ бер­ген ұстазым Дәмелі Да­ния­рова апайым жадымда ерекше сақ­та­лып қалды. Ол кісі есеп шы­ғаруды ғана емес, сонымен бірге өз ойыңды дәлелдей бі­лу­ге, жүйелілікке, сабыр­лы­лық­қа баулыды. Жалпы, ұс­таз­дарымыз бізге тек білім беріп қана қойған жоқ, тұлға ретінде қалыптастырды, өмірге тәр­бие­леді. 1989 жылы орта мек­теп­ті үздік аяқтап, ҚазМУ-да (қазіргі Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ) жаңадан ашылған шы­ғыс­тану факультетінің қытай фило­логиясы бөліміне қабыл­дан­дым. ҚазҰУ қабыр­ғас­ын­дағы студенттік жылдар менің өмір жолымды айқындаған, дип­л­оматиялық қызметімнің бастауына айналған маңызды кезең еді. Университеттен ал­ған терең білім мен рухани тәр­бие кейін бүкіл кәсіби қыз­ме­тімнің берік іргетасын қалады де­сем артық емес.

– Қытай тілі мен мәдениетіне қызығушылық қалай пайда болды? Бұл мамандыққа кездейсоқ келмеген шығарсыз?

– Иә, менің қытай тілін таң­­дауым кездейсоқтық емес, бел­­гілі бір тарихи кезеңнің ық­палы мен отбасылық бағыттың то­ғысуының нәтижесінде бол­ды. 1989 жыл КСРО мен Қытай ара­сындағы дипломатиялық қа­тынастар қайта жандана бас­таған кезең болатын. Дәл сол уақытта әкем, белгілі жур­на­лист әрі қоғам қайраткері Бейбіт Қойшыбаев мені үлкен ойға жетелеп, «Қытай – біздің көршіміз ғана емес, болашақта әлемдік аренада ерекше орын алатын жетекші елдердің бі­рі­не айналады. Сол кезде елі­міз­ге қытай тілі мен мәдениетін жақсы меңгерген мамандар керек болады. Сол жолға бар, балам» – деген еді. Әкемнің бұл сөзі маған өмірлік бағдар, рухани серпін берді. Осылайша мен қытай тілі мен осы елдің мәдениетіне терең бойлауға бел будым. Бұл тұрғыда тыл­сым құпияға толы «Қытай әле­мі­нің» есігін ашып, алғашқы қа­дамдарымның тұсауын кес­кен ұлағатты ұстаздарымды – Мәди Нұрсаидов ағайды, Қы­тай­дан келген профессорлар Ли Цзиң, Ма Шучин және Шара Таңжарыққызы апай­лар­­ды, сон­дай-ақ көрнекті ғалым Кла­ра Хафизова се­кіл­ді ұстаз­да­рым­ды үлкен іл­ти­пат әрі ерек­ше ізетпен еске ала­­мын. Олар­ға шексіз ал­ғысымды біл­діремін. Ұстаз­да­рымыз бізге тек тілді ғана үй­ре­тіп қойған жоқ, сонымен бір­ге сол тілдің астарында жат­қан ұлттық дүниетанымды, қытай халқының ойлау жүйесін, мінез-құлық мәдениетін, «жұм­сақ дипломатияның» қыр-сы­рын да түсіндірді. Олардың са­быр мен парасатқа негіз­дел­ген ұстаздық мектебі кейінгі кә­сіби жолымда, әсіресе дип­ло­матиялық қызметімде адам­мен тіл табысу, мәмілеге келу, төзім мен байыптылық таныту сынды қасиеттерді қалып­тас­тыруда баға жетпес мектеп болды.

– Қытай тілін үйрену жолында қандай қиын­дық­тар кездесті? Осы тұрғыда бүгінгі студенттерге қандай кеңес берер едіңіз?

– Қытай тілінің ең күрделі тұ­сы, меніңше, иероглиф жүйе­­­сі емес, оның төрт тондық екпін жүйесі. Шынымды айтсам, әлі күнге дейін кейде тондарды шатастырып алатын кездерім болады. Сондықтан қытай тілін жаңа үйрене бастаған сту­дент­терге айтарым – әр сөйлемді қыс­қа бір әуен ретінде қабыл­да­ңыздар. Қытай тілі – инто­на­ция мен ырғаққа негізделген тіл, сондықтан сөйлегенде ло­ги­калық кідірісті жеке сөз­дер­дің арасынан емес, мағыналық және интонациялық байланысы бар топтардан жасаған жөн. Тілді меңгерудің тағы бір тиімді жолы – тіл иелерімен тікелей қарым-қатынас жасау. Біз оқы­ған жылдары бүгінгідей тех­ни­калық мүмкіндіктер бол­ған жоқ, сондықтан кездейсоқ кез­дескен қытайлық азамат­тар­мен сөйлесіп қалуға тыры­са­тынбыз. Ал қазіргі жастар­дың мүмкіндігі әлдеқайда кең: жа­санды интеллект платфор­ма­лары арқылы виртуалды қы­тай­тілдес серіктестерімен сөй­лесіп, сөйлеу машығын же­тіл­діруге әбден болады. Ме­нің­ше, қазіргі заманның осындай игіліктерін дұрыс пайдалана білген жөн. Сондай-ақ иерог­лиф­тердің тек дәстүрлі (қайшу) емес, қарапайым әрі жылдам жазылатын (сиңшу) түрін қатар үйрену өте пайдалы. Себебі рес­ми құжаттарда да, тұр­мыс­тық хат алмасуда да бұл айыр­ма­шылық айқын байқалады.

– Қытай елімен алғашқы таныстығыңыз қалай өтті? Есте қалған қызықты сәттер бар ма?

– Мен 1993-94 жылдары Бей­жіңдегі Солтүстік поли­тех­ни­калық университетінде тіл­дік тағылымдамадан өттім. Қы­тай елімен алғашқы та­ныс­тығым да осы жылдардан бас­талды. Қытай қоғамының даму қарқыны, адамдардың еңбек­қор­лығы мен ұқыптылығы, мә­дени әдеп пен қоғамдық тәртіп – бәрі де мені қатты таң­ғал­дырды. Есімде қалған қызықты сәт­тер өте көп: кешкі саньбу-сыбу (вальс пен фокстрот эле­менттері бар би түрі – авт.) би­лері мен адамдардың серуенге шығуы, автобус, троллейбус және метроға тармаса мініп, бос орын үшін таласқан ығы-жығы халық – осының барлығы әлі күнге дейін көз алдымда тұр. Тайшань тауына бес сағат бойы өрмелегенім, Шаолинь монастырына сапарым, Ұлы Қытай қорғанының бітіп бол­май­­тын баспалдақтары, Цин­дао қаласының неміс ар­хи­тек­ту­расымен көмкерілген кө­­ше­ле­рі, Бейжіңдегі Ваң­фу­цзин кө­ше­сіндегі түнгі базар – бәрі де ме­нің жадымда қалған ұмы­тыл­мас естеліктер. Студенттік өмірдің өзіне тән «дәмі» де ерек­ше ғой: қалтада ақша бол­ғанда гұңбаоцзидиң (тауық еті­нен дайындалған қуырма та­ғам – авт.), цуңбао нюжоу (сиыр етінен жасалған тағам – авт.) жейтінбіз, ал қаражат азай­ған­да цзяньбиң – жұқа шелпекке, тіпті фаңбяньмянь – жедел­кес­пеге қанағат қылатынбыз. Сол жылдар менің дүние­таны­мым­ды ерекше кеңейткен жылдар еді.

– Дипломатиялық қыз­метіңіз қалай бастал­ды? Бұл жолда қандай тәжірибе жинадыңыз?

– Дипломатиялық жол­ым­ды 1994 жылы Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің Азия бас­қар­масында рефе­рент қыз­ме­тінен бастадым. Сол жылы кон­сулдық бас­қар­маға та­ғы­лым­дамаға барып, көп ұзамай Үрімшідегі Қазақ­станның алғашқы паспорттық-визалық қызметін ашуға жі­бе­рілдім. Бұл қызмет мен үшін нағыз дипломаттық тәжірибе мектебі болды: жұмыс ба­ры­сын­да ел мүддесін қорғау, адам­­дармен жұмыс істеудің қыр-сырын үйрендім. Кейін Бей­жіңдегі елшілікте, Шан­хай­дағы Бас консулдықта, Сыртқы істер министрлігінің орталық аппаратында және Президент Әкімшілігінің Сыртқы саясат орталығында түрлі лауа­зым­дар­да қызмет еттім. 2019-22 жыл­дар аралығында Қазақ­стан­ның Қытайдағы төтенше және өкілетті елшісі, ал 2022-25 жылдар аралығында елі­міз­дің Моңғолиядағы төтенше және өкілетті елшісі болып қызмет атқардым.

Дипломатия – сырт көзге ро­мантикаға толы қызық өмір болып көрінгенімен, шынды­ғын­да, шыдам мен жауап­кер­шілікті талап ететін күрделі жұмыс, үлкен жауапкершілік. Елші қызметін атқарып жүр­ге­німде, кейде елшіліктегі құ­ры­лыс жұмыстарынан бастап, отан­дастарды індет кезінде елге эвакуациялауға дейінгі түрлі міндет атқаруға тура ке­леді. Жас мамандарға айтарым – дипломатиялық жолды таң­да­ған адам өз ісіне адал, са­бырлы әрі ұқыпты болуы керек. Дипломат үшін ең басты қасиет – бастамашылдық, парасат, ба­йыптылық және сауатты бо­лу. Ең маңыздысы – қандай жағ­дайда да өз еліңнің мүддесі мен абыройын бәрінен де жо­ға­ры ұстау.

– Кәсіби қызмет жолын­да кімнің еңбегі немесе ойы ерекше әсер етті?

– Кейбір көрнекті дипло­мат­тар мен саяси қайрат­кер­лер­дің еңбектері мен есте­лік­тері ма­ған үлкен әсер қал­­­дырды. Мы­салы, Александр Бо­­виннің «За­пис­ки ненас­тоя­щего посла» ат­ты кітабы, Анатолий Доб­ры­ниннің «Сугубо доверительно. Посол в Вашингтоне при шести президентах США» еңбегі және Сталиннің жеке аудармашысы Валентин Бережковтың есте­лік­терін ерекше ынтамен оқи­тын­мын. Бұл еңбектер мені дипломатияның сырт көзге көрінбейтін қырлары – адами және моральдық қырларымен терең таныстырды. Болашақ дипломаттарға да осы еңбек­тер­ді оқуға кеңес беремін.

– Өзіңіз түлеп ұшқан қара шаңыраққа – төл университетімізге және қазіргі студенттерге не айтар едіңіз?

– Әл-Фараби атындағы Қа­зақ ұлттық университеті – ме­нің өмірлік мектебім, рухани те­мірқазығым. Қара ша­ңы­рақ­та алған білім мен ұстаз­да­рым­ның тәлімі менің бүкіл өмірлік жолымды айқындады. Ұстаздарыма алғысым шексіз! Ал өскелең ұрпаққа айтарым, еліміздің Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев мырза жуырда: «Қазақстан жастары бірнеше тілді меңгеруі тиіс. Қазақ және орыс тілдерін, сондай-ақ ағыл­шын, қытай және басқа да тіл­дерді білу – бұл әлемде та­быс­қа жетудің маңызды шар­ты», – деп атап өтті. Менің де қазіргі жастарға айтарым: әлемді та­ну­дан ша­рша­ма­ңыздар, мүм­кін­дігінше көп тіл үйренуге ты­рысыңыздар. Әрбір үйренген тіл­ді жаңа әлемнің тылсым сырын ашатын ғажайып кілт деп біліңіз. Сөз соңында ай­та­рым, қай елде, қай жерде жүр­сеңіздер де, өз еліңіздің, өз мәдениетіңіздің өкілі еке­ніңіз­ді ешқашан ұмыт­па­ңыз­дар. Әр­қашан өз Ота­ныңыздың абыройын ойлап, оның қадір-қасиетін сөзбен де, іспен де таныта біліңіздер.

– Әңгімеңізге рақмет. 

Фатимабибі ДӘУЛЕТ,

Қытайтану кафедрасының қауымдастырылған профессоры