ҰЛТТЫҚ ҚҰРЫЛТАЙДЫҢ V ОТЫРЫСЫНА ҚАТЫСТЫ ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗҰУ ОҚЫТУШЫ ПРОФЕССОРЛАРЫНЫҢ ПІКІРІ

ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАР ӘЛЕМГЕ ТАНЫЛАДЫ

 

 

Қызылордада өткен V Ұлттық құрылтайда Мемлекет басшысының көтерген мәселелері ұлттық болмысты терең философиялық тұрғыдан пайымдауға негіз болды деп ойлаймын.

Президенттің рухани-мәдени мұраны әлемдік өркениет кеңістігіне шығару туралы ойы – тек мәдени саясаттың ғана емес, тарихи сананы жаңғыртудың, ұлттық жадыны жаңаша деңгейде ұғынудың айқын көрінісі. «Хандар шежіресі» қолжазбасының ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» тізіміне енуі – қазақ мемлекеттілігінің жазба дәстүрі мен тарихи сабақтастығының адамзат өркениеті үшін құндылығын мойындатқан маңызды қадам. Ал Маңғыстаудың жерасты мешіттерін дүниежүзілік мұралар қатарына ұсыну – түркі-ислам өркениетінің даладағы ерекше рухани архитектурасын әлемге танытудың символдық мәні зор бастама.

Философиялық тұрғыдан алғанда, бұл үрдістер ұлттық мәдениетті тек өткеннің ескерткіші ретінде емес, қазіргі және болашақ ұрпақтың рухани бағдарын айқындайтын тірі құндылық ретінде қарастыруға шақырады. Материалдық емес мұраларды жүйелі түрде тіркеу мен насихаттау – халықтың тарихи жады мен рухани тәжірибесін жаһандану жағдайында сақтап қалудың маңызды тетігі.

Президент атап өткендей, мұнымен шектеліп қалмай, төл тарихымызды терең зерделеу, өнер мен мәдениетті жаңа сапалық деңгейге көтеру – ұлттың рухани егемендігін нығайтатын ұзақ мерзімді стратегиялық міндет. Ұлттық құрылтай осы тұрғыдан алғанда қоғамдық сананы біріктіретін, өткен мен бүгінді, дәстүр мен жаңашылдықты сабақтастыратын маңызды рухани алаңға айналып отыр.

 

Жақыпбек АЛТАЕВ,

Халықаралық Әл-Фараби ғылыми-зерттеу орталығының

ғылыми кеңесшісі

 

 

 

АУҚЫМДЫ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ПАРЛАМЕНТТІК РЕФОРМАНЫҢ БАСТАУЫ

 

Ұлттық құрылтай еліміздің саяси-экономикалық және құқықтық дамуындағы маңызды институттардың біріне және маңыздысына айналғаны айқын. Өткен төрт құрылтай отырыстарында айтылған маңызды ұсыныстардың негізінде 26 заң қабылданды. Осының өзі құрылтай ауқымды реформалардың негізгі қозғаушы күші болғанын айқын көрсетеді.

Қызылорда қаласында өткен V Ұлттық құрылтайда алдағы жылдардағы еліміздің құқықтық дамуына негіз болатын бастамалар көтерілді.

Саяси және құқықтық маңызы бар бастамалардың бірі – әрине, парламенттік реформа. Бұл реформа 2025 жылғы 8 қыркүйектегі ҚР Президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» атты Қазақстан халқына жолдауынан бастау алып, 8 қазанда жұмыс тобы құрылғаны баршаға мәлім. Оның құрамына белгілі заңгерлер, сарапшылар, саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдардың өкілдері кірген болатын. Бүкіл азаматтардан өтініштерді қабылдау мақсатында арнайы e-Otinish пен Egov порталында «Парламенттік реформа» деген арнайы бөлім ашылды. Мұның өзі еліміздегі демократиялық үрдістердің дамығанын байқауға болады.

Алдағы парламенттік реформа – бұл елдегі билік архитектурасын және азаматтардың мемлекетті басқарудағы рөлін айтарлықтай өзгерте алатын негізгі саяси процестердің бірі. Міне, оның маңыздылығының негізгі аспектілері:

- Билік жүйесінің терең өзгеруі. ҚР Президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев және басқа да сарапшылар алдағы реформаның тек техникалық өзгеріс емес, өкілді биліктің терең өзгеруі екенін атап өтті. Конституцияның негіздері, оның ішінде ондаған баптары мен билік тармақтары арасындағы өзара іс-қимыл тетіктері қайта қаралады. Маңызды өзгерістер Парламенттің құрылымын ғана емес, негізгі мемлекеттік органдарды қалыптастыру тәртібін де қамтиды.

- Бір палаталы Парламентке көшу. Ең көп талқыланып отырған ұсыныстардың бірі – қазіргі екі палаталы жүйеден бір палаталы жүйеге көшу. Мұндай модель басқа елдерде жиі қолданылады және заңнамалық процестің тиімділігін арттыруға, оны тезірек және ашық етуге арналған. Бұл модель әсіресе унитарлы мемлекеттер үшін өте тиімді.

- Парламенттің рөлін нығайту. Реформа Қазақстанның саяси жүйесіндегі Парламенттің рөлін күшейтуге бағытталған: заңнамалық өкілеттіктерді кеңейту, Үкімет пен басқа да мемлекеттік органдарды қалыптастыруға қатысу, депутаттардың кәсібилігін арттыру. Бұл халық өкілдерінің жауапкершілігін арттырады және биліктің өкілдік функциясын күшейтеді.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған Парламентті жаңғырту жөніндегі бастамалар – еліміздің конституциялық дамуы мен құқықтық мемлекет құру жолындағы маңызды қадам.

Президент атап өткендей, болашақ заң шығарушы органның «Құрылтай» деп аталуы – тарихи санамызға, ұлттық саяси дәстүрімізге толық сай келетін, мағынасы терең әрі символдық мәні зор шешім. Құрылтай – халқымыз үшін кеңес пен жауапкершіліктің, бірлік пен ортақ шешімнің үлгісі.

Парламенттің құрылымы мен депутаттар санына қатысты пікірталастар да заңды. Алайда Мемлекет басшысы айқын атап өтті: мәселе – санда емес, сапада. Негізгі мақсат – елдегі ауқымды реформаларға заңнамалық тұрғыдан нақты әрі кәсіби қолдау көрсете алатын тиімді Парламент қалыптастыру.

Сонымен қатар Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев кәсіби заңгерлер қауымдастығының Конституция мәтініне қатысты ұсыныстарына ерекше мән беріп, Конституцияның кейбір нормаларын нақтылау қажеттігін атап өтті.

Әсіресе Президент өкілеттігін беру тәртібі мен кезектен тыс сайлау өткізу мәселесіне назар аударылды. Қолданыстағы нормада «қалған мерзімге» деген ұғымның нақты айқындалмауы құқықтық белгісіздікке әкелуі мүмкін екені орынды көтерілді. Себебі бұл мерзім бірнеше айды да, бірнеше жылды да қамтуы ықтимал.

Осыған байланысты Мемлекет басшысы Президент мерзімінен бұрын қызметтен кеткен жағдайда, екі айдың ішінде кезектен тыс президент сайлауы өткізілуі тиіс деген норманы Конституцияда нақты бекіту қажеттігін айқын мәлімдеді. Бұл – халықаралық озық тәжірибеге толық сай келетін, биліктің заңдылығын қамтамасыз ететін шешім.

Конституциялық реформа аясында Конституцияның тек мазмұнын ғана емес, оның тілдік, стильдік және құндылықтық негізін де жаңғырту қажеттігін нақты атап өтті. Президенттің айтуынша, Конституция мәтінінде бұрын жіберілген терминологиялық және стильдік кемшіліктер бар. Бұл құқықтық құжаттың сапасына тікелей әсер ететін маңызды мәселе. Сондықтан оны түзету жұмыстарына заңгерлермен қатар, білікті тіл мамандарының тартылуы – өте орынды әрі кәсіби шешім.

Ерекше мән берілген тағы бір мәселе – Конституцияның преамбуласын қайта жазу. Ол ұлттық құндылықтарымызды айшықтап, уақыт өтсе де маңызын жоғалтпайтын, мемлекетіміздің рухани және тарихи негізін айқын көрсететін мазмұнда болуы тиіс.

Қазақ жеріндегі өркениет пен мемлекеттіліктің терең тарихы, Қазақстанның Ұлы даладағы ұлы мемлекеттердің заңды мұрагері екені Конституцияның кіріспесінде нақты көрініс табуы қажет. Сонымен қатар Конституцияға «Біз бәріміз әділетті Қазақстанды ең жоғары мақсат ретінде көздейміз және оған жетеміз» деген қағидатты енгізу ұсынысы қазіргі заманның басты қоғамдық сұранысына толық жауап береді.

Біз бұл бастамаларды құқықтық мемлекетті нығайтуға, әділетті қоғам қалыптастыруға және Қазақстанның демократиялық дамуын жаңа деңгейге көтеруге бағытталған тарихи қадам деп бағалаймыз және оларды іске асыруды толық қолдаймыз.

Уәлихан АХАТОВ,

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ заң факультетінің деканы

 

 

РЕФОРМАЛАР – ЗАМАН ТАЛАБЫ

 

 

Қызылордада өткен V Ұлттық құрылтайдағы Президенттің баяндамасымен таныса келе, мынадай қорытындылар жасадым. Бір жағынан, ғылым мен жоғары білім саласында еңбек ететін зерттеуші ретінде процестердің логикасын, екінші жағынан, аудандық мәслихат депутаты ретінде халыққа тигізер пайдасын іздедім. Қазіргі сәтте еліміз консервативті модернизация алдында тұр. Оның себептері төмендегідей.

Президенттің вице-президент лауазымын енгізу туралы ұсынысы – 1993 жылғы Конституцияда болған лауазымды қайтару арқылы тарихи әділдікті қалпына келтіру. Академиялық орта үшін вице-президенттің маңызы зор. Жаңа лауазым иесі отандық және шетелдік ғылыми, мәдени-ағарту ұйымдарымен тікелей жұмыс істейтін болады. Бұған дейін ғылым мен жоғары билік арасында бюрократиялық сатылар көп еді. Енді ғалымдардың үні, академиялық қауымдастықтың мәселелері тікелей екінші тұлға арқылы Президентке жетеді деген үміттемін.

Қазақстанның саяси-құқықтық табиғаты унитарлық болғандықтан, федеративті елдерге тән екі палаталы жүйені ұстап тұру уақыт пен ресурсты талап ететін күрделі механизм еді. Сенат көбіне аймақтардың дербестігі басым мемлекеттерге қажет, ал біртұтас ел үшін ол заң қабылдауды баяулататын артық буынға айналуы мүмкін. Сондықтан Президенттің бір палаталы құрылтайға көшу бастамасы – бюрократиялық кедергілерді жойып, шешім қабылдауды жеделдететін және еліміздің унитарлық болмысымен толық үйлесетін өте орынды әрі тарихи қадам.

2022 жылғы реформадан кейін, 2023 жылғы өткен аудандық мәслихат депутаттарын сайлауға өз-өзімді ұсынып, тартысты күресте жеңіп шықтым. Осы уақытқа дейін 100-ден астам депутаттық сауал жолдадым, көптеген проблемалық сұрақтарды көтеруге мүмкіндік болды. Демек, аудандық деңгейде, мажоритарлық сайлау жүйесі өзінің тиімділігін көрсетті. Бұл пайымымды бүгінгі құрылтайда Президент те атап өтті.

Ойымды қорытындыласам, реформалар – заман талабы, оларды жүзеге асыру біздің мойнымызда, ал саяси әсеріне баға беру болашақтың еншісінде.

 

Жандос Байжұма,

ҚазҰУ оқытушысы, PhD

 

МӘДЕНИ-ӘЛЕУМЕТТІК МӘСЕЛЕЛЕР ШЕШІЛУІ КЕРЕК

 

 

Елдің болашағы мен стратегиялық жоспарларын анықтайтын, ілгерілеп өркендеудің негізгі қағидаттары мен нақты ситуацияларда қалай әрекет ету бойынша ішкі және сыртқы саясатты талдау тұрғысынан бағамдап, жаңа жоспарлар құруға бағдарланған Ұлттық құрылтайдың  V отырысы табысты өтті.

Қызылорда қаласында өткен бұл құрылтай елімізге қажетті және өзекті болып cаналатын қоғамдық өмірдің әрбір саласы бойынша ғылым, экономика, ел басқару саласындағы бірқатар мәселелерді кеңінен талқылады.

Осы талқылаулардың барысында бұрынғы құрылтайларға қарағанда, қазіргіміз әрбір іске нақтылық пен прагматизм тұрғысынан келу арқылы ерекшеленеді. Қоғамдық мәселелерге аналитикалық талдау жүргізу дағдысын үйреніп, тек жасалған істермен мақтану емес, сол салаға қатысты өзекті  болып табылатын  ахуалдарға тереңірек үңілуге машықтанып келе жатқанымен құнды.  Түйінді мәселелер ғана емес, олардың шешудің технологиясы да  емес, тиімді түрде реттеудің өзіндік практикасына қарай бет бұруға деген жаңа ниеттердің көрінісі қуантады. Қоғамдағы  ұсақ-түйек емес, әлеуметтік мәні бар шешім қабылдаушылық сананы иелену, қоғам мен саясаттың, бүгінгі әлемдік ахуалдың және беталыстардың шынайы мәніне үңіле білуге қарай бет бұру, алдымен қандай мәселені алдыңғы қатарға қойып шеше білуді де меңгеріп келе жатқанына өз басым қуанамын. Құрылтай мүшелері мәселені тек өздері ғана емес, оның сыртқы факторларына да тәуелді екенін түйсіне алуымен, құр уәде мен шартты ұстанымдардың ауылы алыстап бара жатқанын сәл де  болса ұғына алуымен ерекшеленіп тұрған сияқты болуының өзі белгілі бір деңгейде қоғамдық санада үміт пен шабыт береді деген сенімге арнайы негізделмесе де, саяси технологиялық құралдар арқылы тыңнан түрен салуымен шартталғандай сыңай танытады.    

Қысқасы, Ұлттық құрылтай «Күлтөбенің басында күнде жиыннның» қайталанған үлгісі емес, нақты мәселелерді шешуге  бағдарланатын, қоғамдық талаптар мен сұраныстарды да қатаң ескеретін, халықтың мәдени-әлеуметтік жағдайына тікелей қатысты ахуалдарды талқылауға емес, шешуге бағытталатындай  іс-шаралар атқаратынына сенімнің мол болуы ғана емес, сол сенімнің  деңгейі мен көрсетер нәтижелердің өзара прапорциясымен үндесіп келуі тиіс екенінің айғақтарына куә болудың ұстанымдарымен де ыңғайласу керектігінің негіздемелерімен келіп орайласуы тиіс.

 

Берік МҰРАТҰЛЫ, Философия кафедрасының доценті м.а.,

философия ғылымының докторы

 

ҰЛТТЫҚ ҚҰРЫЛТАЙ – МӘДЕНИ-САЯСИ КОНСЕНСУС ҚАЛЫПТАСТЫРАТЫН МЕХАНИЗМ

 

Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай алаңында көтерілген бастамалардың жүйелі түрде институционалданғанын және олардың мемлекеттік саясаттың нақты тетіктері арқылы іске асырылып жатқанын көрсетеді. Құрылтай қорытындыларына жасалған талдау Қазақстанда соңғы жылдары жүріп жатқан саяси, құқықтық және мәдени трансформацияның декларативті деңгейден нормативтік-құқықтық және бағдарламалық деңгейге өткенін айқын аңғартады.

Біріншіден, қабылданған заңдар мен әзірленіп жатқан заң жобалары қоғам өмірінің негізгі салаларын – мәдениет, білім, ақпараттық кеңістік, әлеуметтік қорғау, жастар саясаты, еңбек қатынастары, қоғамдық мораль және тарихи жады мәселелерін қамтиды. Бұл «Әділетті Қазақстан» қағидатының тек әлеуметтік-экономикалық ұран емес, құндылықтық және мәдени-өркениеттік бағдар ретінде қарастырылып отырғанын дәлелдейді. Заңнамалық өзгерістердің ішінде ономастика, мемлекеттік рәміздер, тарихи тұлғалар, мәдени мұра, кітап оқу мәдениеті сияқты символдық саясатқа қатысты нормалардың басым болуы ұлттық бірегейлікті жаңаша пайымдау үрдісінің жүріп жатқанын көрсетеді.

Екіншіден, құрылтай шешімдерінің маңызды ерекшелігі – «жұмсақ» мәдени саясат пен «қатаң» құқықтық реттеудің үйлесуі. Бір жағынан, балаларды қорғау, әйелдер құқықтары, еңбек адамының мәртебесі, инклюзия, кітап оқу, мәдени мұраны цифрландыру сияқты гуманистік бағыттар күшейтілсе, екінші жағынан, вандализмге, заңсыз контентке, лудоманияға, есірткі айналымына, әлеуметтік желілердегі қорлау мен кемсітуге қарсы жауапкершілік шаралары қатаңдатылуда. Бұл қазіргі қазақстандық қоғамда еркіндік пен жауапкершілік арасындағы тепе-теңдікті құқықтық жолмен орнықтыруға ұмтылысты білдіреді.

Үшіншіден, ұсынылған материалдан мәдениет ұғымының тар салалық түсініктен шығып, кешенді қоғамдық феномен ретінде қарастырылып отырғаны байқалады. Мәдениет тек өнер мен дәстүр аясында емес, еңбек этикасы, құқықтық сана, ақпараттық тәртіп, тарихи білім, ғылыми инновация және өңірлік даму контексінде пайымдалады. Ғылыми қалашықтар құру, гляциологиялық орталық мәртебесін қайта жандандыру, академиялық тарихты жүйелеу сияқты бастамалар мәдени саясаттың білім және ғылыммен органикалық байланысын көрсетеді.

Төртіншіден, құрылтай қорытындылары басқару мәдениетінде де өзгеріс бар екенін аңғартады. Жүйелеу, мониторинг, бақылау, стандарттау ұғымдарының жиі қолданылуы мемлекеттің символдық және мәдени кеңістікті реттеуге ұмтылысын білдіреді. Бұл үрдіс посткеңестік кеңістіктегі бейберекет символдық саясаттан саналы түрде бас тарту ретінде бағалануы мүмкін.     

Қорытындылай келе, ұсынылған мәтін Ұлттық құрылтайды біржолғы пікірталас алаңы емес, мәдени-саяси консенсус қалыптастыратын және оны құқықтық, институционалдық деңгейде бекітетін тұрақты механизм ретінде сипаттайды. Құрылтай шешімдерінің іске асуы Қазақстанда мәдениет, құқық және әлеуметтік саясаттың өзара тоғысқан жаңа моделінің қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.

 

Айжан Күдерина,

философия және саясаттану факультеті

Дінтану және мәдениеттану кафедрасының аға оқытушысы, докторант

 

 

ОРТАҚ МАҚСАТ ПЕН КЕЛЕЛІ ІСТЕРДІҢ БАСТАУЫ

 

Еліміздің келелі мәселелерін талқылайтын V Ұлттық құрылтайда Қазақстанның дамуына қатысты бірнеше маңызды бағыттағы мәселелер кеңінен талқыланды. Бұл құрылтай – Президенттің консультативті-кеңесші органы ретінде қоғамның стратегиялық проблемаларын ашық талқылауға арналған алаң. Осы уақытқа дейін Ұлттық құрылтай отырыстары Түркістан, Атырау, Ұлытау және Бурабай қалаларында өтті. Басқосулар барысында ел дамуына қатысты маңызды мәселелер талқыланып, қоғамдық пікірге негізделген ұсыныстар айтылды. Ұлттық құрылтай жанданғалы елдегі әлеуметтік-экономикалық мәселелер шешім тауып келеді. Жыл өткен сайын тақырып аясы кеңіді, айтылатын салмақты ой ұлғайды. Алқалы жиында назарда болған кемшілікті түзету заң шеңберінде бекіп, қоғамның оң бағытқа бет алғанын байқаймыз. Алқалы жиынның алғашқы күнінде:

1. Азаматтық қоғам және қоғамдық қатысу – құрылтайдың секция отырыстарында азаматтық қоғамды дамыту, халықпен белсенді диалог орнату тақырыптары көтерілді. Мұнда үкіметтік емес ұйымдар, партиялар және өңірлік қоғамдық кеңестер өз ұсыныстарын білдірді.

2. Экономикалық даму – экономика, инвестициялар, өңірлік даму және шаруашылықты қолдау мәселелері бойынша пікірталастар болды. Бұл секцияда экономикалық прогрестің кедергілері мен мүмкіндіктері талқыланды.

3. Әлеуметтік-мәдени даму – әлеуметтік және мәдени салалардағы өзекті мәселелер бөлімі белсенді талқыланды: мәдениеттің дамуы, ақпарат, қоғамдағы мораль-рухани құндылықтар және әлеуметтік интеграция. Қатысқандар осы салалардағы жаңа бастамаларды көрсетті.

4. Білім және ғылым – білім беру жүйесі мен ғылымның рөлі бойынша пікір алмасулар өтті, қоғамда болып жатқан балалардың ұлттық тәрбиесі мен білім сапасын арттыру, инновацияларды енгізу, ғылыми зерттеулерді қолдау секілді тақырыптар қозғалды.

5. Конституциялық және саяси реформалар – Президент Қасым-Жомарт Тоқаев құрылтай аясында ағымдағы реформалар, оның ішінде парламенттік жүйені және Конституцияны жаңарту мәселелері бойынша нақты пікірлер айтылды. Бұл реформалар елдің саяси жүйесін заманауи талаптарға сай өзгертуге бағытталған.

Сонымен қатар әлеуметтік саясат, аймақтардың дамуы, жастардың қоғамдық өмірге қатысуы, мәдениет пен ұлттық құндылықтарды сақтау, сондай-ақ білім беру саласындағы түйткілдерге басымдық берілді. Қоғам өкілдері нақты ұсыныстарын ортаға салып, мемлекеттік органдармен ашық диалог жүргізу тәжірибесі қалыптасты.

Құрылтай мүшелері ұлттық құндылықтарды одан әрі нығайту қажет екеніне назар аударды. Яғни «Былтыр еліміздің ішкі саясатының негізгі қағидаттары, құндылықтары мен бағыттары бекітілді. Енді осы құжатты басымдық ретінде қарап, белсенді түрде іске асыруымыз керек», – деп, нақты іске асырылуы туралы ел басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев тапсырма берді.

Биыл еліміздің қоғамдағы рухни мәселесіне де айрықша тоқталды: «Қоғамның санасы жаңғырмаса, реформалар ойдағыдай нәтиже бермейді. Бұл ақиқат. Сондықтан руханият мәселесіне айрықша мән береміз», – деп, бұл салада бұрын-соңды болмаған ауқымды шаралар қолға алынды. Жалпы, Ұлттық құрылтайдың тиімді диалог алаңы ғана емес, сондай-ақ қоғамдағы өзекті мәселелерді көтеретін негізгі идеяларды талқылауға және нақты стратегиялық қадамдарды тұжырымдауға арналған негізгі институт деп атаймыз. Президент сөзімен айтқанда: «Әйелдердің құқығы мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін нақты қадамдар жасалды. Лудомания, яғни ойынқұмарлыққа және нашақорлыққа қарсы белсенді күрес басталды. Аномастика саласындағы жұмыстар ретке келтірілді. Мемлекеттік наградалар жүйесіне жаңадан құрметті атақтар енгізілді. Сол арқылы еңбек адамдарының мәртебесі арта түсті. Бұдан бөлек, біз ұлттың жаңа сапасын қалыптастыратын басты құндылықтарымызды айқындап алдық», – деген болатын.

Біздің байқағанымыз, Президент әрбір құрылтайдағы көтерілген проблемалар құрғақ сөз емес, ел болашағын елең еткізетін өткір мәселелер мен ұлт болашағына арналған жоспарды негізге алып отыр. Дегенмен экономикалық, әлеуметтік, білім, тәрбие, ғылым, экология, демографиялық, өнеркәсіп т.б. мәселелерді шешу бағыты нақтыланды.

Ұлттық құрылтай отырысында азаматтық қоғамды күшейту, әлеуметтік-мәдени даму, экономикалық прогресті жеделдету, білім және ғылым саласындағы проблемалар, сондай-ақ саяси жүйені, әсіресе Парламентті қайта қарау және жаңа Конституция мәселелері талқыланды. Бұл талқылаулар елдің ұзақ мерзімді стратегиялық даму мақсаттарын айқындауға бағытталған маңызды қоғамдық диалогтың бір бөлігі болып табылады.

Жемісті еңбек етіп, Ұлттық құрылтайдағы тапсырмалардың орындалуына үлес қосу – міндеміз. Айқын мақсат пен мазмұнды жобаларды жүзеге асыруға атсалысайық.

Абай Дүйсенбаев

Педагогика және білім беру менеджменті кафедрасы

 

 

ҰЛТТЫҚ ЖАДТЫ ЦИФРЛАНДЫРУҒА ҚАДАМ ЖАСАЛДЫ

 

 

Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай Қазақстан үшін тек саяси пікір алмасу алаңы ғана емес, ұлттық болмысты жаңа технологиялар арқылы сақтау мен жаңғыртудың стратегиялық бағыты айқындалған маңызды кезең болды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өз сөзінде цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектінің қарқынды дамуы жағдайында ұлттық бірегейлікті сақтау – мемлекеттің ұзақ мерзімді қауіпсіздігі мен рухани тәуелсіздігінің өзегі екенін ашық айтты.

Президенттің пайымдауынша, төл тарихы мен мәдениетін электронды форматқа көшіріп, оны жаһандық цифрлық кеңістікке кіріктіре алған елдер ғана өз болмысын сақтай алады. Бұл таңдау емес, жаңа дәуірдің талабы. Осы тұрғыда ұсынылған «Ұлттық цифрлық мұра» қорын құру бастамасы Қазақстан тарихын, ғылымын және мәдени жадын жүйелі түрде жинақтайтын іргелі платформа болуға тиіс. Бұл қор ғылыми еңбектерді, мұрағат материалдарын, музей жәдігерлерін және өнер туындыларын біртұтас экожүйеге біріктіріп, оларды заманауи цифрлық және жасанды интеллект құралдары арқылы терең талдауға мүмкіндік береді. Президент атап өткендей, бұл идеологиялық дербестік пен ұлт болашағына тікелей қатысты мәселе. Сонымен қатар Абай, әл-Фараби, Ясауи мұрасы – цифрлық дәуірдегі рухани тірек.

Құрылтайда рухани сабақтастық тақырыбы да технологиялық даму контексінде қарастырылды. Мемлекет басшысы Абай Құнанбайұлы ілімін ұлттық бірегейліктің өзегі ретінде атап, «Адал азамат» тұжырымдамасының Абайдың «Толық адам» идеясымен терең астасатынын көрсетті. Абайдың «Қара сөздерін» ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» тізіміне енгізу ұсынысы – қазақ рухани мұрасын жаһандық деңгейде мойындатуға бағытталған нақты қадам.

Сонымен қатар әл-Фараби мен Қожа Ахмет Ясауи ілімдерін жүйелі түрде зерттеп, насихаттайтын тұрақты ғылыми алаңдар құру қажеттігі айтылды. Президент бұл мұраларды тек мерейтойлық даталарда ғана емес, үздіксіз интеллектуалдық үдеріс ретінде қарастыру керектігін ерекше атап өтті. Цифрлық платформалар мен жасанды интеллект бұл ілімдерді кең аудиторияға қолжетімді етудің тиімді құралына айналмақ.

Тарихи сананы жаңғырту және визуалды мәдениет қалыптастыру мәселесі шет қалмады. Президент сөзінде Қазақстан тарихын қазіргі заман тілінде сөйлете білудің маңызын да көрсетті. Жошы хан туралы көпсериялы деректі фильмнің халықаралық платформаларда көрсетілуі – тарихи мұраны жаһандық ақпараттық кеңістікке шығарудың бір мысалы. Бұл жоба Жошы хан тұлғасы арқылы Алтын Орда тарихын халықаралық деңгейде танытуға бағытталған.

Сонымен бірге Президент тарихи тақырыптарды визуализациялауда сыртқы эффектіге емес, мазмұн мен ғылыми тереңдікке басымдық беру қажеттігін қадап айтты. Осы мақсатта Алтын Орда тарихына арналған халықаралық симпозиум мен түркі өркениетіне қатысты «Ұлы Алтай – түркілердің алтын бесігі» атты конференция өткізу жоспарланған.

Президенттің 2020 жылы қойған тапсырмасына сәйкес, Қазақстанның жаңа академиялық тарихы заманауи әдіснама мен деректер негізінде әзірленіп жатыр. Жыл соңына дейін жарық көретін жеті томдық еңбек ұлттық тарихи сананы қалыптастыруға арналған іргелі жоба болмақ. Оның 35 жылдық тәуелсіздікпен тұспа-тұс келуі – символдық мәні зор оқиға.

Бұл ретте ғылыми зерттеулердің нәтижесін онлайн платформалар арқылы баршаға қолжетімді ету, философия, әлеуметтану, саясаттану салаларында көптомдық еңбектер әзірлеу ұсыныстары да қолдау тапты. Астана мен Алматыда салынатын президенттік кітапханалар тек кітап сақтайтын орын емес, ұлттық тарих пен мәдениетті дәріптейтін зияткерлік орталықтарға айналуы тиіс.

Президент цифрландыру мен жасанды интеллект жылын формалды ұран немесе пиар-науқан ретінде емес, бүкіл мемлекеттік аппаратқа жүктелген нақты стратегиялық міндет деп бағалады. Бұл бастамалар шешім қабылдау жылдамдығын арттырып, еңбек өнімділігін көтеріп, қызмет сапасын нақты көрсеткіштер арқылы жақсартуы тиіс.

Мемлекет басшысы Цифрландыру мен жасанды интеллект жылын формалды ұран немесе пиар-науқан ретінде емес, бүкіл мемлекеттік аппаратқа жүктелген нақты стратегиялық міндет деп бағалады. Бұл бастамалар шешім қабылдау жылдамдығын арттырып, еңбек өнімділігін көтеріп, қызмет сапасын нақты көрсеткіштер арқылы жақсартуы тиіс.

Ұлттық құрылтайда айтылған бұл ойлар Қазақстанның тарихы мен рухани мұрасын жасанды интеллект пен жоғары технологиялар арқылы сақтап қана қоймай, оны әлемдік өркениеттің ажырамас бөлігіне айналдыруға бағытталған ұзақ мерзімді ұлттық стратегияның негізін айқын көрсетті.

 

Нәзия Тасилова,

тарих ғылымының кандидаты

 

 

ҚҰРЫЛТАЙДАҒЫ ҚҰНДЫ ҰСЫНЫСТАР

 

 

Сыр өңірінде өткен дәстүрлі құрылтайда ел дамуына қатысты көптеген өзекті мәселелер көтерілді. Соның ішінде Мемлекет басшысының ұлт руханиятының темірқазығы саналатын әл-Фараби, Қожа Ахмет Ясауи және Абай ілімдерін жан-жақты дәріптеуді күшейту жөніндегі бастамасының маңызы айрықша. Ұлы ойшылдардың идеялары ұлттық болмысты терең тануға, адамгершілік құндылықтарды ұстануға, адамзатқа қызмет етуге, ғылым мен білімді дамытуға жол ашады. Олардың рухани мұрасын кеңінен насихаттау жас ұрпақтың дүниетанымын кеңейтіп, елдік сананы нығайтуға ықпал етеді. Бұл жекелеген тұлғаларды ғана ұлықтау емес, тұтас қоғамның рухани деңгейін көтеруге, өркениеттік дамуға серпін беретін маңызды үдеріс. Сондықтан біртуар ойшылдардың мұрасын дәріптеу – өткенді қадірлеу арқылы болашақты кемелдендірудің берік негізі. Осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі «Адал азамат» тұжырымдамасының Абайдың «Толық адам» ілімімен өзара үндесуі терең ойға жетелейді.

Кезінде Ибн Араби, Абдулкарим Жили сынды көрнекті мұсылман ойшылдары негізін қалаған «Кемел адам» тұжырымы Абайға дейінгі кезеңде жүйеленіп, мазмұндық тұрғыдан толыға түскені белгілі. «Әл-инсан әл-кәмил» – жан-жақты жетілген, рухани кемел тұлға. Қоғамды алға бастайтын да осындай тұлғалар. Сондықтан жас ұрпақ өз елінен шыққан ұлы ойшылдардың өмірі мен мұрасын терең танып, оларды үлгі тұтуы тиіс.

Құрылтай барысында Абайдың «Қара сөздерін» ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» деректі мұралар тізіміне енгізу, философия, әлеуметтану, саясаттану секілді қоғамдық ғылымдарды дамыту, қоғамдық-саяси ой-пікірлердің көптомдығын әзірлеу, ғылыми мекемелер жүргізіп отырған зерттеулерді онлайн платформалар арқылы кеңінен қолжетімді ету, сондай-ақ Астана мен Алматы қалаларында салынып жатқан президенттік кітапханаларды қазақ халқының тарихы, мәдениеті мен өркениетін дәріптейтін іргелі орталықтарға айналдыру жөніндегі ұсыныстар айтылды. Бұл бастамалар қоғам тарапынан қолдау табатын, маңызы зор құнды ойлар екені сөзсіз.

Құдайберді Бағашаров,

қауымдастырылған профессор,

философия және саясаттану факультеті

Дінтану және мәдениеттану кафедрасы

 

 

АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ БОЛАШАҒЫНА ҚАТЫСТЫ ИГІ ІСТЕР ӨЗІНІҢ ОҢ НӘТИЖЕСІН БЕРЕДІ

 

 

Қызылорда қаласында өткен V Ұлттық құрылтай барысында Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев әлемдік ауқымдағы экологиялық апатқа айналған Арал теңізінің тағдырына арнайы тоқталып, бұл мәселенің жаһандық деңгейдегі өзектілігін атап өтті. Мемлекет басшысы Арал өңіріндегі ахуалдың әлі де күрделі екенін және оны тек Қазақстан шеңберінде қарастыру жеткіліксіз екенін айтты. Осы орайда, Президент: «Арал мәселесін қозғамай кету мүмкін емес. Арал теңізін құтқару әлі де бүкіл адамзат үшін аса маңызды міндет болып отыр. Мен бұл мәселені халықаралық алаңдарда бірнеше рет көтердім», – деп атап өтті.

Бұған дейін де Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Халықаралық Аралды құтқару қорының құрылтайшы мемлекеттері басшылары кеңесінің отырысында сөйлеген сөзінде 2050 жылға дейін Орталық Азия аймағында экологиялық апаттың алдын алу жөнінде пәрменді шаралар қабылданбаса, құрғақшылық салдары өте ауыр болатынын ескерткен болатын. Оның айтуынша, жаһандық климаттық өзгерістер, су ресурстарының азаюы және суармалы судың тапшылығы Орталық Азияның қауіпсіздігіне тікелей қауіп төндіреді. Халықаралық сарапшылардың деректеріне сүйенсек, аймақтағы температура ғаламдық орташа деңгейден әлдеқайда жылдам өсіп келеді. Бұл Арал теңізі бассейніндегі негізгі су көздері саналатын мұздықтардың көлемінің қысқаруына әкелуде. Соңғы 50 жылда мұздықтар шамамен 30 пайызға азайған. Сарапшылардың болжамынша, 2050 жылға қарай Орталық Азиядағы құрғақшылық жыл сайын жалпы ішкі өнімнің 1,3 пайызына дейін шығын келтіріп, шамамен 5 миллион ішкі «климаттық мигранттың» пайда болуына себеп болуы мүмкін.

Орталық Азия – аридті, яғни құрғақ әрі шөлейтті климатқа ие аймақ. XIX ғасырдың соңынан бері өңірде орташа жылдық температураның тұрақты өсуі байқалып келеді, ал 2080 жылға қарай бұл көрсеткіш 3-5 °C-қа дейін артуы ықтимал. Соңғы 30 жылда аймақ тауларындағы мұздықтар жылына орта есеппен 1,1 пайыз еру қарқынымен жалпы көлемінің 37 пайызына жуығын жоғалтты. Сонымен қатар таулы аймақтардағы орман алқаптарының азаюы да өзекті мәселеге айналуда. Мұның бәрі климаттың өзгеруімен қатар жүретін құрғақшылық пен шөлейттенуге, лай көшкіндері мен селдердің жиілеуіне, қыс мезгілінде қардың орнына жаңбыр жауып, су тасқындарының көбеюіне, сондай-ақ шаңды және құмды дауылдардың күшеюіне алып келуде.

Орталық Азия табиғи әрі техногендік сипаттағы экологиялық проблемаларға аса осал аймақ саналады. Құрғақшылық, өзен-көлдердің тартылуы, шөлейттену мен топырақтың тұздануы жалғасып, кей жағдайларда бөгеттердің бұзылуы мен өндірістік апаттар да орын алып отыр. Бұл күрделі мәселелер өңір халқының өмір сапасына, экономикасына және жалпы аймақтық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіруде.

Ұлттық құрылтайда Мемлекет басшысы соңғы жылдары жүргізілген жүйелі жұмыстардың нәтижесінде Арал теңізінің солтүстік бөлігі – Кіші Аралды (Көк Аралды) сақтап қалуға мүмкіндік туғанын атап өтті. Осы ретте Президент теңізді қалпына келтіру жобасының басталғанына бес жыл толғанын еске салып, Арал өңірінің экожүйесін қалпына келтіру бағытындағы жұмысты одан әрі жалғастырудың маңызын және халықаралық қауымдастықты бұл мәселеге белсенді түрде тарту қажеттігін ерекше атап көрсетті. Бұған дейін өткен Ұлттық құрылтай отырыстарында көтерілген мәселелер мен қабылданған шешімдердің нақты жүзеге асып жатқанын ескерсек, Арал теңізінің болашағына қатысты қолға алынған игі бастамалар да оң нәтижесін береді деген сенім мол.

 

Сейілбек Мұсатаев,

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Саясаттану және саяси технологиялар кафедрасының профессоры, саяси ғылымдар докторы

 

 

ҰЛТТЫҚ  ҚҰРЫЛТАЙ: ӨЗГЕРІСТЕН – ТҰРАҚТЫЛЫҚҚА

 

 

Ұлттық құрылтай бүгінде қоғам мен мемлекет арасындағы ашық диалогты қамтамасыз ететін маңызды қоғамдық-саяси алаңға айналды. Оның басты мақсаты – ел дамуының стратегиялық бағыттарын айқындап, халықтың көкейіндегі өзекті мәселелерді ортақ талқылауға салу. 

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық құрылтайдың V отырысындағы баяндамасында былай деді: «Вице-президент институты құрылады. Мемлекеттік кеңесші лауазымы жойылады. Парламент «Құрылтай» деп аталады және 145 депутаттан тұрады. Үш вице-спикер (төраға орынбасары) болады. Сегіз  комитеттен аспайды. Заңдар үш оқылымда қабылданады. Әйелдер мен жастарға арналған квота сақталады. 126 адамнан тұратын «Қазақстан халық кеңесі» құрылады, оның құрамына ҚХА (Қазақстан халқы Ассамблеясы) мен Ұлттық құрылтайдың өкілдері кіреді. Ұлттық құрылтай тарихи тұрғыдан көп іс атқарды, алайда енді жаңа институт құрылады. Конституциялық комиссия құрылады, оны Конституциялық соттың төрағасы басқарады».

Жоғарыда айтылған алдағы өзгерістерге қысқаша түсінік беретін болсақ, вице-президент институты  дұрыс іске асса, бұл реформалар саяси тұрақтылықты арттырады, басқаруды тиімді етеді, жеке тұлғаға тәуелділікті азайтады, институционалдық мемлекет құруға жақындатады. Президент стратегиялық саясатқа көбірек көңіл бөледі. Вице-президент әлеуметтік саясат, аймақтармен жұмыс, реформалардың орындалуын бақылау сияқты бағыттарды қадағалай алады, басқару тиімділігі артады.

Парламент «Құрылтай» деп аталады, құрылтай – түркі, қазақ саяси дәстүрінде елдік мәселелер талқыланатын, билік пен халық байланысатын кеңес. Бұл атау ұлттық саяси институт ретінде қабылдатуға көмектеседі және халыққа психологиялық тұрғыда жақынырақ болады. Сегіз комитеттен аспайды. Заңдар үш оқылымда қабылданады, заң шығару процесі сапалы әрі жүйелі болады, депутаттардың жұмысы нақты бағытта маманданған комитет арқылы жүзеге асады, ашық, есеп беретін, институционалдық тұрғыда тұрақты парламент қалыптасады, қоғамның сенімі артады, билік жеке тұлғаға тәуелді болмайды.

«Қазақстан халық кеңесі» Ұлттық құрылтайдың тәжірибесін жалғастырады және жақсы ұйымдастырылған, кең өкілдікке ие органға айналады. Билік пен қоғам арасындағы байланыс. Кеңес – халық пен атқарушы билік арасындағы делдал рөлін атқарады. Шешімдердің қоғамдық қолдауын арттырады, билік институттарының легитимділігін күшейтеді.

Конституциялық комиссия құрылады, ол мемлекеттің құқықтық негізін күшейтіп, әділетті әрі тиімді басқару жүйесін қалыптастыруға  маңызды жұмыс атқарады. Қорыта айтқанда, Ұлттық құрылтай «Әділетті Қазақстан» құру жолындағы ортақ мақсат пен ортақ жауапкершіліктің айқын көрінісі болып отыр.

 

Сабыржан Жапақов,

Кеден, қаржы және экологиялық

 құқық кафедрасының аға оқытушысы

 

 

ЖАҢА ӨЗГЕРІСТЕРГЕ ӘДІЛ ҚАДАМ

 

Ұлттық құрылтай жиынында көтерілген нақты ұсыныстар мен жүйелі өзгерістер туралы өз ойыммен бөліскім келеді.

Қоғамның ішкі тыныштығы мен болашағы, ең алдымен, әйелдің құқығы қорғалып, баланың қауіпсіздігі толық қамтамасыз етілген кезде ғана нығаяды. Сондықтан тұрмыстық зорлық-зомбылықты криминализациялау, балаларға қатысты зорлықтың кез келген түрі үшін жауапкершілікті күшейту сияқты түзетулер – жай ғана заңнамадағы көріністер емес, күнделікті өмірімізге тікелей әсер ететін әділ  қадам деп қабылдаймын.

Мен жастарға қатысты саясаттың да жаңа мазмұнға көшуін маңызды деп санаймын. «Мемлекеттік жастар саясаты туралы» заңына енгізілетін өзгерістер жастарға тек ұранмен емес, нақты мүмкіндіктер, қолжетімді қолдау және әділ әлеуметтік лифт арқылы қызмет етуі тиіс. Жастардың әлеуеті нығайса, елдің ертеңі де сенімді болады.

Сол сияқты құрылтайда мәдениет мәселесінің салмақты көтерілуі орынды. «Мәдениет – ұлттың рухани келбеті» деген түсінік нақты істермен бекіп келеді. Мысалы, 2025 жылғы наурызда таныстырылған «Асыл мұра» аудиожинағы – ұлттық ән-күй, фольклор, ертегі, бесік жыры сияқты бай мұрамызды заманауи форматқа көшіріп, әлемге жеткізудің тамаша үлгісі. «Алтын қорда» сақталған 1500 аудиожазбаның Apple Music, Spotify, Yandex Music, YouTube Music секілді 100-ден аса платформадан қолжетімді болуы мәдени мұрамыздың шекара асып, жаңа буынға да, әлем тыңдарманына да жетуіне жол ашып отыр. ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» тізіліміне XVIII ғасырдағы «Хандар шежіресі» қолжазбасының енуі де тарихи жадымыздың халықаралық деңгейде мойындалуы.

Сонымен бірге «Кітап оқитын ұлт» идеясы да енді нақты мәдени саясатқа айналып жатқанын байқаймыз. Ұлттық кітап күнінің  бекітілуі, «Балалар кітапханасы» бағдарламасы арқылы мыңдаған көркем шығарманың ұсынылуы, «Қазақстанның халық жазушысы» атағының қайта берілуі – әдебиетке, авторға, оқырманға деген құрметті арттыратын шешімдер.

Ал ғылым мен білім саласына келсек, педагогтерді қосымша төлемдер арқылы ынталандыруды көздейтін заңнамалық өзгерістер – ұстаз еңбегін бағалаудың, білім сапасын күшейтудің маңызды тетігі. Өйткені сапалы білім – ұлттық қауіпсіздікпен тең құндылық.

Қызылордада өткен құрылтайдың негізгі өзегі – қауіпсіз қоғам, әділетті саясат, рухани қуат және білімге сүйенген болашақ деп түсінемін. Ең бастысы, осы бастамалар ой елегінен өтіп қана қоймай, әр отбасына, әр балаға, әр жасқа нақты игілік болып жетсе екен деген тілегім бар.

 Альбина САРИЕВА,

ҚазҰУ оқытушысы

 

СЫНДАРЛЫ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ОРНАТУДЫҢ МАҢЫЗДЫ ИНСТИТУТЫ

 

 

Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтай консультативтік-кеңесші орган ретінде қызметінің негізгі мақсаты  – қоғамдық бірігуді одан әрі дамыту жөніндегі идеялар мен қадамдарды тұжырымдау. Қоғамдық бірігуді дамыту, жалпы, ұлттық құндылықтарды нығайту бойынша осы уақытқа дейінгі ұсыныстары мен тұжырымдары елдің тұрақты дамуына өз әсерін тигізіп келеді.

Жалпы жұртшылықтың, саяси партиялар мен түрлі қоғамдық бірлестіктердің, үкіметтік емес сектор мен мемлекеттік билік өкілдері арасында сындарлы қарым-қатынас орнатудың маңызды институтына айналды десек артық емес.

Сыр өңірі Қызылордамызда Қазақстан Республикасының Президенті – Ұлттық құрылтайдың төрағасы кезекті жиынды салтанатты түрде ашып, сөз сөйледі. Мемлекет басшысы әңгімесінің әлқиссасын Ұлттық құрылтайымыздың осы уақытқа дейін өткізілген өңірлерінің мән-маңызымен бүгінгі қастерлі Қызылорданың да тарихи жай-күйін, әлеуметтік-экономикалық даму жетістіктерін айшықтаумен бастады. Осы орайда, жергілікті халықтың еңбекқорлығы мен ұйымшылдығын ерекше атап өтті. Сонымен қатар өткен жылдағы ел экономикасының 6,5 пайыз өсімін, ЖІӨ 300 миллиард доллардан асқанын, оның ел тарихында тұнғыш рет жан басына шаққандағы үлесі 15 мың доллар болғаны айтылды. Бұл Орталық Азия аймағы бойынша рекордтық көрсеткіш әрі еліміз үшін мақтаныш.

«Біз білім, ғылым және жоғары технология саласына қомақты инвестиция салатын болдық. Себебі адам капиталының сапасын арттыру – айрықша маңызды міндет», – деді. Бұл, әрине, ел дамуының бүгіні мен болашағына тікелей әсер етеді. Сондай-ақ Цифрландыру және жасанды интеллект жылын мемлекет үшін айрықша маңызды және міндетті кезең тұрғысынан қарау, бұл бағытта жұмыстың нәтижесі нақты әрі көзге көрінетін көрсеткіштермен өлшенуге тиіс екенін ескертті. Жасанды интеллект технологиясы мен цифрлық шешімдер көмегі арқылы мемлекеттің барлық сфераларын сапалы басқару едәуір жақсаратынын, жалпы, салаларда еңбек өнімділігі артатынын айтып отыр. Болашақтың дамуы жастарға, білім мен ғылымға тікелей байланысты екеніне баса тоқталды. Президент қоғам талқылауларына сүйене отырып, жастарды ұлттың стратегиялық ресурсы ретінде бағалап, олардың білімге, инновацияларға, шығармашылыққа тартылуына басымдық берді.

Қорытындылай келгенде, Қазақстанның тұрақты дамуы үшін білім, жастар, ғылым мен цифрлық технология – басты актив екенін аңғардық. Бұл бағыттар бүгінде, болашақта елдің бәсекеге қабілетті экономикасын қалыптастыруға, әлеуметтік тұрақтылыққа және әлемдік деңгейде табысқа жетуге зор мүмкіндіктер береді. Үкіметке экономикалық реформалар, білім мен ғылым жүйесін жаңарту, цифрландыру мен жасанды интеллектіні енгізуді жеделдету жұмыстары тапсырылды. Ал нәтиже перспективасы қысқа уақытта білім беру мен технология саласында прогресс, ал ұзақ мерзімде инновациялық экономика мен жоғары бәсекелестік деп түйіндейік.

 

Ілияс ҚҰЛИЕВ,

Экономика және бизнес жоғары мектебінің

 әлеуметтік-тәрбие жұмысы жөніндегі декан орынбасары

 

 

 

ЕЛ ДАМУЫНЫҢ БАСТЫ БАҒДАРЫН АЙҚЫНДАДЫ

 

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық құрылтайдың V отырысында сөз сөйлеп, Қазақстанның келешек даму бағдары мен қоғамдағы өзекті мәселелер туралы ойларын ортаға салды. Жиында Қасым-Жомарт Кемелұлы мемлекетімізді басқару жүйесі дамуының өзекті әрі стратегиялық маңызы бар мәселелеріне кеңінен тоқтады.

Мәселен, ұлттық экономикамыздың дамуы 2025 жылы 6,5% өскенін, ЖІӨ 300 миллиард доллардан асқанын, оның көлемі жан басына шаққанда 15 мың долларды құрағанын тілге тиек етті. Ұлттық қордың валюталық активтері 5 миллард долларға ұлғайғаны, алтын-валюта қоры 65 миллиард доллардан асқанын, шағын және орта бизнестің экономикадағы үлесі 40%-ға жақындағаны жайында айтты. Сол секілді халық санының 20,5 млн-ға жуықтағанын, азаматтардың орташа өмір сүру ұзақтығы 75,4 жасқа жеткенін жеткізді.

Осы құрылтай басқосуында қоғамды парламенттік реформа күтіп тұрғанын білдік. Бұйырса, Парламент «Құрылтай» деп аталады және онда 145 депутат бес жылға сайланады. Ал реформалар жалғаса бермек.  Референдумнан кейін енгізілген конституциялық өзгерістерді жүзеге асыру маңызды, бұл елдегі саяси жүйені жаңартуға бағытталып отыр. Сонымен қатар Мемлекет басшысы ғылым мен білімнің озық түрлерін жинақтайтын «Ұлттық цифрлық мұра» қорын құруды ұсынды. Мұның маңызы тарихи мұрамызды сақтап және оны зерттеуде цифрландыру мен жасанды интеллектіні кеңінен қолдануға мүмкіндік беретінін атап өтті. Шынында да, Президенттің ұсынысы ғылыми еңбектерді, мұрағат материалдарын, мұражай қорларын және өнер туындыларын жүйелеуде өте қажет. «Дала өркениетінің мәдениетін электронды форматқа көшіру арқылы әлемдік цифрлық жүйеге қосылған елдер ғана  ұлттық болмысын сақтап қалады», –  деді.

Бұған қоса, Мемлекет басшысы азаматтармен ашық диалог құрудың маңыздылығын атап өтті. Қазіргі таңда жас буын өкілдері жаңа қоғамдық этиканы, креативті индустрияны дамытуға зор үлес қосып келеді. Жастарға жан-жақты қолдау қажет екеніне баса тоқталды. Олардың ұлттық құндылықтармен қатар, жаhандық өзгерістер кезеңінде жақсы қасиеттерді бойына сіңіруіне барынша жағдай жасауға көңіл аударған абзал екенін баса айтты.

Ең бастысы, халықтың әл-ауқатын арттыруға, жұмыссыздықпен күрес және әлеуметтік әділеттілік сияқты мәселелерге назар аударылатынын жеткізді. Тіршілік көзі – су мәселесіне жан-жақты тоқталып, Арал теңізін қалпына келтіру жөнінде айтып өтті.

Оңалбек АБРАЛИЕВ,

ҚазҰУ-дың оқытушысы

 

 

КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘКІМШІЛІК РЕФОРМАЛАР ЖАЛҒАСЫН ТАПТЫ

 

 

Бүгін V Ұлттық құрылтайда Мемлекет басшысының сөйлеген сөзі қоғамның қай бағытта дамып бара жатқанын, мемлекет қандай құндылықтар мен басымдықтарды негізге алатынын айқындайтын маңызды бағдар ретінде қабылданды. Заңгер ретінде мен үшін бұл сөздің өзегі – көтерілген әрбір мәселенің нақты құқықтық мазмұнмен, басқарушылық жауапкершілікпен және азаматтардың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін шешімдермен байланысуы. Сөздің жалпы рухы «заң және тәртіп» қағидатын тек ұран ретінде емес, институционалдық және рәсімдік тұрғыдан орнықтыруға бағытталғанын аңғартты.

Президент ұсынған бастамалардың ішінде саяси жүйені институционалдық тұрғыдан терең жаңғыртуға қатысты ұсыныстар айрықша мәнге ие. Бір палаталы Парламентке көшу, оған «Құрылтай» атауын беру, вице-президент институтын енгізу және Халық кеңесін құру идеялары мемлекеттік биліктің архитектурасын айқындау, өкілеттіктердің айқындылығы мен жауапкершілігін күшейту логикасымен сабақтас. Бұл бастамалар соңғы жылдары жүргізіліп келе жатқан конституциялық және әкімшілік реформалардың қисынды жалғасы ретінде көрінеді.

Парламентті бір палаталы форматқа көшіру және оны «Құрылтай» деп атау ұсынысы заң шығару билігінің мәнін қайта пайымдаумен байланысты. Мұнда тарихи атауға жүгіну, бір жағынан, символикалық қадам, ал басқа жағынан – өкілді органның халықпен, қоғамдық келісіммен және ұлттық саяси дәстүрмен байланысын күшейтуге бағытталған. Құқықтық тұрғыдан алғанда, бір палаталы модель заң шығару үдерісінің айқындығын арттырып, шешім қабылдаудағы жауапкершілікті нақтылайды, ал Парламенттің атауы оның саяси және құқықтық миссиясын айқындаушы факторға айналады.

Вице-президент институтын енгізу де билік иерархиясының анықтығын қамтамасыз етуге бағытталған. Қазіргі халықаралық тәжірибеде бұл институт мемлекеттік басқарудың тұрақтылығын, сабақтастығын және дағдарысқа төзімділігін арттыру тетігі ретінде кеңінен қолданылады. Қазақстан жағдайында вице-президенттің өкілеттіктері Президенттің саяси бағытын іске асырумен, халықаралық және ішкі институционалдық өзара іс-қимылмен байланысты болмақ. Мұнда Президент институтының жетекші рөлі сақталып, президенттік республика моделінің өзгеріссіз қалуы құқықтық тұрақтылықтың маңызды кепілі ретінде көрінеді.

Халық кеңесін құру бастамасы қоғамдық диалогты құқықтық арнаға түсірудің жаңа формасы ретінде ұсынылды. Ассамблея мен Ұлттық құрылтайдың тарихи рөлін аяқталған миссия ретінде бағалай отырып, жаңа консультативтік органды қалыптастыру қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік, өңірлік және этномәдени мүдделердің ескерілуіне мүмкіндік береді. Мұндай кеңестер әлемдік тәжірибеде қоғамдық келісімді нығайтуға, саяси шешімдердің легитимділігін арттыруға қызмет етеді және құқықтық мемлекет жағдайында кеңесші институттардың маңызы артып келе жатқанын көрсетеді.

Сөз барысында халықаралық құқықтың қазіргі жағдайына, оның біртіндеп эрозияға ұшырап жатқанын, күш пен прагматизмнің құқықтық нормалардан басым түсу үрдісін де атап өтуі ерекше назар аудартты. Бұл контексте заң үстемдігі мен тәртіп мәселесін ішкі саясаттың ғана емес, мемлекеттің сыртқы құқықтық бағдарын айқындайтын фактор ретінде қарастыру ұсынылды. Мұндай жағдайда ұлттық құқықтық жүйенің орнықтылығы, конституциялық қағидаттардың мызғымастығы және құқық қолданудың әділеттілігі мемлекеттің егемендігін қорғаудың маңызды тетігіне айналады.

Осы тұрғыдан алғанда, көтерілген барлық бастамаларды біріктіретін ортақ желі – заңға негізделген, жауапты және институционалдық тұрғыдан айқын мемлекеттік басқаруды қалыптастыру ұмтылысы. Ұлттық құрылтай алаңында айтылған ойлар Қазақстанның саяси-құқықтық дамуы үшін ұзақ мерзімді бағдар ретінде қарастырылуға лайық, өйткені олар қоғамдағы тұрақтылықты, билік пен халық арасындағы сенімді және заңның үстемдігін қамтамасыз етуге бағытталған.

 

Жанар КЕГЕМБАЕВА

заң факультеті

 

 

ҰЛТТЫҚ ҚҰРЫЛТАЙ НӘТИЖЕЛЕРІ – СТРАТЕГИЯЛЫҚ РЕСУРС

 

 

Ұлттық құрылтайдың бұған дейінгі отырыстарының қорытындыларына мәдениеттану тұрғысынан қарасақ, бұл алаң біртіндеп декларативті институттан нақты мәдени-әлеуметтік трансформация тетігіне айналып келе жатқанын байқаймыз. Қабылданған заңдар мен тұжырымдамалық құжаттар қоғамның символдық кеңістігін, құндылықтар иерархиясын және мәдени мінез-құлық нормаларын қайта құрылымдауға бағытталғанын айқындаймыз.

Ең алдымен құрылтай жиындарында ұлттық бірегейлікті нығайту бағыты айқын көрінеді. Мәселен, Республика күніне ұлттық мереке мәртебесінің берілуі, мемлекеттік рәміздерге қатысты бастамалар, өңірлік рәміздердің бірыңғай стандарты, ономастиканы орталықтандыру – мұның бәрі мәдени жадты жүйелеуге бағытталған үрдіс.

Сол сияқты «Кітап оқитын ұлт», «Еңбек адамы», «Адал азамат» секілді бағыттардың институционалдануы мәдени саясаттың тек элитарлық емес, күнделікті өмір мәдениетіне енуге талпынып отырғанын аңғартады. Мәселен, «Ұлттық кітап күні», «100 кітап» жобасы, «Қазақстанның халық жазушысы» атағының қайтарылуы мәдени капиталды тұтыну емес, өндіру логикасына бетбұрысын көрсетеді.

Сонымен қатар жаңа қоғамдық этика қалыптастыруға бағытталған шаралар назар аудартады. Вандализмге қарсы заңнамалық түзетулер, онлайн кеңістіктегі жауапкершілікті күшейту, қоғамдық тәртіпке қатысты нормалар – мәдениет тек шығармашылық сала емес, мінез-құлық пен жауапкершілік кеңістігі екенін айқындайды. Қызылорда қаласында өткен кезекті басқосуда біздің қоғамды үлкен саяси реформалар күтіп тұрғанын түсіндік.  

Жалпы алғанда, Ұлттық құрылтайдың нәтижелері Қазақстанда мәдениетті стратегиялық ресурс ретінде қабылдаудың күшейіп келе жатқанын көрсетеді. Мәдени саясат енді тек мерейтойлар мен шаралар жиынтығы емес, ұлттық болмысты, әлеуметтік әділеттілікті және азаматтық жауапкершілікті қалыптастыратын кешенді жүйе ретінде қарастырылуда. Бұл үрдістің ұзақ мерзімді нәтижесі қоғамның мәдени иммунитетін күшейтуімен өлшенбек.

 

Жәния ХАСИЕТОВА,

Дінтану және мәдениеттану кафедрасының PhD докторанты, оқытушы

 

 

ҰЛТ ДАМУЫНЫҢ ЖАҢА БАҒЫТЫ

 

 

Ешқашан отарланбаған немесе тарихи тұрғыдан дербестігінен ажырамаған санаулы мемлекеттерде ғана ресми тәуелсіздік күні жоқ. Оның орнына олар мемлекет құрылған күнді, ұлттық бірлік күнін немесе тарихи оқиғаларды мерекелейді. Біз ресми Тәуелсіздік күні аталып өтілетін мемлекеттердің қатарындамыз, демек, тарихи жадыда тәуелсіздіктің дәмі мен құнын бағалай алатын елміз. Сол себепті тәуелсіздік – басты құндылығымыз, біздің ел ретінде бар болуымыздың басты өлшемі. Бұл турасында бүгінгі құрылтайда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев өткір айтып, басты назарға алды.

Ел басынан қаншама қиын-қыстау замандар өткенмен, Президент «тарихи жарақат алған» ұлт психологиясынан біржолата арылуымыздың маңыздылығын алға тартады. Ал мұндай біртұтас қазақстандық ұлттың қалыптасып, халықаралық деңгейде терезесі тең ел ретінде айтары болу үшін мемлекетке келісім мен ынтымақтастық, бейбіт өмір мен тыныштық қажет. Еліміз бүкіл адамзатты біріктіретін құндылықтарға арқа сүйеп, көпконфессиялы, сан алуан мәдениет өкілдеріне ортақ шаңырақ болып отыр. Бұл қазіргі жаһандық саяси алмағайып өзгерістер дәуірінде қиындықпен келгенмен, оңай әп-сәтте жоғалтып алуға болатын құндылық екенін қазақстандық әрбір азамат қаперінде ұстауы тиіс.

Осы ретте Президент ұсынған Қазақстанның халық кеңесі, оның қоғамдағы қызметіне артылатын сенім мен жауапкершілік ерекше болары анық. Халық кеңесін заң шығару бастамасы құқығын алуға ұсыну, жылына кемінде бір рет шақырылатын жоғарғы органы – сессиясының болуы, Қазақстан халқы Ассамблеясының этносаралық және конфессияаралық келісім мәселелері бойынша негізгі функцияларының берілуі, сонымен қатар ішкі саясатты жетілдіру жөнінде ұсыныстар әзірлеуге, мемлекеттік идеологияға және Конституция мен мемлекетіміздің басқа да аса маңызды құжаттарына қатысты мәселелерді ілгерілету мен түсіндіруге баса назар аударуы бойынша қызметтер берілуі кеңестің қоғамдық салмағы туралы пікір қалыптастырады.

Сондықтан бүгінгі құрылтай – еліміздің бірлігі мен тәуелсіздігін нығайтып, ұлттық даму стратегиясын анықтайтын тарихи мәні зор іс-шара болып табылады.

 

Айнұр Құрманәлиева,

филос.ғ.д., профессор

 

 

АУҚЫМДЫ РЕФОРМАЛАРДЫҢ НЕГІЗГІ ҚОЗҒАУШЫ КҮШІ

 

Ұлттық құрылтайдың V отырысы ел дамуының стратегиялық бағыттарын айқындаған маңызды алаң болды. Ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев дәстүр бойынша бірқатар өзекті мәселелерді атап өтті.

Мәселен, бұған дейінгі басқосуларда айтылған ұсыныстардың негізінде 26 заң қабылданды. Осының өзі құрылтай ауқымды реформалардың негізгі қозғаушы күші болғанын айқын көрсетеді. Атап айтқанда әйелдердің құқығы мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге нақты қадамдар жасалды. Лудоманияға, яғни ойынқұмарлық пен нашақорлыққа қарсы белсенді күрес жүргізіле бастады. Ономастика саласындағы жұмыстар ретке келтірілді. Мемлекеттік наградалар жүйесіне жаңадан құрметті атақтар енгізілді. Сол арқылы еңбек адамдарының мәртебесі арта түсті.

Бұдан бөлек, біз ұлттың жаңа сапасын қалыптастыратын басты құндылықтарымызды айқындап алдық. Ұрпақ болашағына зиянын тигізетін кеселдерге барынша тосқауыл қоятын болдық. Құрылтай мүшелері өткен жылғы жиында ішкі саясат саласын ретке келтіру туралы бастама көтерді.

«Былтыр Қазақстан Республикасы ішкі саясатының негізгі қағидаттары, құндылықтары мен бағыттары бекітілді. Енді осы құжатқа басымдық ретінде қарап, белсенді түрде іске асыруымыз керек», – деді Мемлекет басшысы. Сондай-ақ ол: «Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект қарқынды дамыған сайын ұлттық бірегейлігімізді нығайту өзекті бола түседі. Төл тарихы мен мәдениетін электронды форматқа көшіріп, оны жаһандық цифрлық өркениетке қосқан елдер ғана ұлттық болмысын сақтап қалады. Мұны жаңа дәуірдің талабы деуге болады. Түптеп келгенде, бұл – жұртымыздың идеологиялық дербестігіне және болашағына тікелей қатысты мәселе. Мен халықтың жады мен ғылым-білімін жинақтайтын «Ұлттық цифрлық мұра» қорын құру идеясын қолдаймын. Цифрландыру және жасанды интеллект жылы аясындағы мұндай бастама тарихи мұрамызды сақтап, оны терең зерделеуге жол ашады», – деп атап өтті.

Құрылтайда сонымен бірге Парламент құрылымын өзгерту, ол үшін Конституцияға тиісті өзгертулер енгізу жайы талқыланды. Парламент атауын «Құрылтай» деп атауды ұсынды. Одан бөлек, Қазақстанның даму бағыттары, әлеуметтік-экономикалық мәселелер мен өзге де тақырыптар кеңінен қамтылды.

Осылайша Ұлттық құрылтайдың V отырысы еліміздің стратегиялық даму бағыттарын айқындап, жаңа реформалар мен бастамаларды іске асыруға жол ашып берді.

 

Гүлия Мұқалдиева,

Азаматтық құқық және азаматтық іс жүргізу, еңбек құқығы кафедрасының асс. профессоры

 

 

ҚҰРЫЛТАЙДА ЕЛІМІЗ ҮШІН ӨТЕ МАҢЫЗДЫ МӘСЕЛЕЛЕР КӨТЕРІЛДІ

 

 

Еліміз үшін айрықша маңызға ие Ұлттық құрылтай Қазақстанда 2022 жылдан бері өткізіліп келеді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев осы көне дәстүрді жаңғырта отырып, Президент жанындағы Ұлттық құрылтайды кеңесші орган ретінде құру туралы жарлыққа қол қойды. Осы уақытқа дейін Ұлттық құрылтайдың төрт отырысы Ұлытау, Түркістан, Ақтау және Бурабай өңірлерінде өтті. Құрылтай алаңында ел дамуына қатысты тағдырлы шешімдер қабылданып, Республика күнін қайта енгізу, атом электр станцияларын салу, ғылымды дамытуға бағытталған қалалар құру секілді маңызды бастамалар көтерілді.

Ұлттық құрылтай құрамына еліміздің барлық өңірінен 117 мүше енеді. Құрылтайдың төрағасы – Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев. Биыл Ұлттық құрылтай өз жұмысын Қызылорда қаласында бастады.

Құрылтай отырысында Президент Арал мәселесіне арнайы тоқталып, өңір үшін аса маңызды жобалардың қолға алынғанын айтты. «Қызылордаға келіп, Арал мәселесіне тоқталмау мүмкін емес. Қазір Аралды биіктету шаралары жүргізілуде. Жоба жыл соңында басталады. Бұл Кіші Арал теңізінің су көлемін арттыруға мүмкіндік береді», – деді Мемлекет басшысы. Сонымен қатар Президент өткен жылы бүкіл Орталық Азия аймағында Қазақстан бірқатар бағыт бойынша рекордтық көрсеткіштерге қол жеткізгенін атап өтті. Әйелдердің құқықтарын қорғау мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында нақты қадамдар жасалғанын, демографиялық өсімнің артқанын айтты.

Мемлекет басшысы ішкі саясатқа қатысты бірқатар мәселелерге де назар аударып, тарихи және мәдени құндылықтарды сақтау мен дәріптеудің маңызын ерекше атап өтті. «Құнды жәдігерлеріміз бен ұлттық дәстүрлеріміз ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне әбден лайық», – деді Президент. Сондай-ақ әл-Фараби, Қожа Ахмет Ясауи және Абай ілімдерін жан-жақты насихаттайтын ғылыми жиындарды жүйелі түрде өткізу қажеттігін атап өтті. Президент Ұлттық цифрлық мұра қорын құру бастамасын қолдайтынын жеткізді.

Бұдан бөлек, Мемлекет басшысы биыл қыркүйек айында Қазақстанда «Ұлы Алтай. Түркілердің атақонысы» атты халықаралық конференция өткізілетінін мәлімдеді. «Бес жыл бұрын «Тәуелсіздік бәрінен қымбат» атты мақаламда заманауи ғылыми тәсілдерге сүйене отырып, еліміздің жаңа академиялық тарихын әзірлеу міндетін қойған едім», – деді Президент.

Құрылтай барысында мемлекеттік рәміздерді құрметтеу, тазалық мәдениеті, отансүйгіштік, отбасы мен неке институтын нығайту мәселелері де көтерілді. Сонымен қатар әуе қатынасының дамуы, жаңа инвестициялық циклдердің іске қосылуы, Салық кодексі, денсаулық сақтау саласын қаржыландыру, көші-қон саясатына қатысты бастамалар айтылды. Президент Парламент атауын «Құрылтай» деп өзгерту, Қазақстан халқы Ассамблеясының орнына Халық кеңесін құру, сондай-ақ вице-президент лауазымын енгізу жөнінде ұсыныс жасады. Вице-президентті Мемлекет басшысы тағайындайтыны атап өтілді. Сонымен бірге Конституциялық комиссия құрылғаннан кейін жалпыхалықтық референдум өткізілетін уақыт белгіленетінін айтты. Жалпы алғанда, бұл Ұлттық құрылтайда еліміздің болашағы үшін аса маңызды әрі жүйелі шешімдер қабылданды.

 

Жандос Басығараев,

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың доценті

 

 

 

ҚАЗАҚСТАН – «ЖАУАПКЕРШІЛІГІ ЖОҒАРЫ ОРТА ДЕРЖАВА»

    

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қызылордадағы Ұлттық құрылтайдағы сөйлеген сөзі ішкі даму бағдарламасы ғана емес, сонымен бірге Қазақстанның өзгермелі әлемдік тәртіптегі орнын айқындайтын тұтас көзқарасты білдіреді. Әсіресе халықаралық қатынастар мен сыртқы саясатқа арналған бөлім ерекше назар аударуға лайық, өйткені онда алдағы жылдарға арналған қазақстандық дипломатияның негізгі бағдарлары нақты көрсетілген.

Мемлекет басшысы елдің мәртебесін «жауапкершілігі жоғары орта держава» ретінде айқындады. Бұл қазіргі middle power diplomacy тұжырымдамасына сәйкес келетін ұстаным. Мұндай тәсіл үстемдікке емес, дәнекерлікке, ымыраға келуге және халықаралық өзара іс-қимыл ережелерін қалыптастыруға қатысуға негізделеді. Сыртқы саясаттың басты мақсаты ретінде мемлекеттің аумақтық тұтастығын, қауіпсіздігі мен егемендігін қамтамасыз ету атап өтілді.

Бұл формула көпвекторлы саясаттың сабақтастығын сақтай отырып, оны мейлінше прагматикалық әрі ұлттық мүддеге бағытталған сипатқа көшіруді білдіреді. Қазақстан енді ірі геосаяси орталықтар арасында тек тепе-теңдік ұстап қана қоймай, өз күн тәртібін белсенді түрде ұсынуға ұмтылуда.

Сонымен қатар ол өз сөзінде халықаралық құқықтың әлсіреуі мен милитаризацияның күшеюі жағдайында дипломатияның қақтығыстарды болдырмаудың басты тетігі болып қала беретіні ерекше атап өтілді. Президент халықаралық шарттарға қойылған қолтаңбаның қайтарылмайтынын, ал дипломатиядағы қателіктің құны өте жоғары болатынын ескертті.

Сыртқы саясаттағы маңызды мәлімдемелердің бірі – Қазақстанның Авраам келісімдеріне қосылу туралы шешімінің расталуы болды. Мемлекет басшысы бұл құжатты Таяу Шығыстағы бейбітшілікке жол ашатын дипломатиялық жаңашылдық ретінде бағалады.

Баяндаманың елеулі бөлігі Еуразиялық экономикалық одақ аясында ұлттық мүдделерді қорғауға арналды. Президент серіктес мемлекеттердің субсидияланған өнімдері қазақстандық қайта өңдеу саласына және азық-түлік қауіпсіздігіне қысым жасап отырғанын ашық айтты.

Интеграция тек әділ әрі теңгерімді жағдайда ғана қолдау табады. Үкіметке ел мүддесін батыл қорғау жөнінде берілген тапсырма «бейімделуші» дипломатиядан «белсенді қорғаушы» дипломатияға көшу белгісі іспетті.

Сонымен қатар Орталық Азия үшін аса өзекті су мәселесіне де ерекше көңіл бөлінді. Арал, Каспий, Балқаш және Ертіс тағдыры көрші елдермен жасалатын келісімдерге тікелей байланысты екені, түйткілдің шешімі шебер дипломатияда жатқаны айтылды.

БҰҰ жанынан Халықаралық су ұйымын құру бастамасы мен Астанада экологиялық саммит өткізу жоспары Қазақстанды аймақтық экологиялық диалогтың көшбасшысы ретінде бекіте түседі. Сондай-ақ  әлемдік үрдістерге – сенім дағдарысына, әскери шығындардың өсуіне, цифрлық революцияға байсалды баға берілді.           Осы жағдайда Қазақстан технологиялық жаңғыру мен жасанды интеллект дипломатиясына; транзиттік-логистикалық әлеуетті дамытуға; ашықтық пен еркін қозғалыс қағидаттарына сүйенбек. Бұл сыртқы саясатты жаңа экономика логикасымен ұштастыруға бағытталған қадам, онда халық саны емес, инновацияға бейімделу қабілеті шешуші мәнге ие.

  

Гүлнар Байкүшікова,

Халықаралық қатынастар және

әлемдік экономика кафедрасының меңгерушісі

 

 

ЕЛ БОЛАШАҒЫНА БАҒЫТТАЛҒАН БАСТАМАЛАР

  

2026 жылдың 20 қаңтарында өткен Ұлттық құрылтайда Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ел болашағын айқындайтын тарихи үндеу жасап, білім мен ғылымды ұлттық дамудың негізгі тірегі ретінде айқын атап өтті. Мемлекет басшысының бұл бастамасы – Қазақстанды зияткерлік, инновациялық және бәсекеге қабілетті елге айналдыру жолындағы нақты бағдар.

Білім – ұлттың сапасын анықтайтын басты құндылық. Сондықтан қазіргі кезеңде білім беру жүйесінің мазмұнын жаңарту, оқыту сапасын арттыру, цифрлық технологияларды кеңінен енгізу – ортақ міндет. Президент үндеуінде айтылғандай, заманауи білім тек теориямен шектелмей, практикалық дағдылармен, сыни ойлаумен және жауапты азаматтық ұстаныммен ұштасуы тиіс. Бұл – жас ұрпақты еңбек нарығына бейімдеудің, олардың ел дамуына белсенді үлес қосуының кепілі.

Ғылым – экономиканың қозғаушы күші. Ғылыми зерттеулерді қолдау, қолданбалы ғылымды дамыту, университет пен өндіріс арасындағы байланысты күшейту – ұлттық бәсекеге қабілеттілікті арттыратын негізгі факторлар. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев атап өткендей, ғылыми жаңалықтар мен инновациялар елдің ұзақ мерзімді дамуына қызмет етуі керек. Осы орайда, жас ғалымдарды қолдау, зерттеу инфрақұрылымын нығайту және халықаралық ғылыми ынтымақтастықты кеңейту аса маңызды.

Білім мен ғылым саласындағы әрбір маман ел болашағы үшін жауапты. Ұстаз – ұрпақ тәрбиешісі, ғалым – жаңалықтың бастауы, студент – ертеңгі ел тірегі. Сондықтан баршамыз Президент үндеуінде көтерілген идеяларды қолдап, оларды нақты істер арқылы жүзеге асыруға атсалысуымыз қажет. Академиялық адалдық, кәсіби жауапкершілік және үздіксіз даму – бүгінгі күннің басты талаптары.

Ұлттық құрылтайда айтылған тарихи үндеу бізді ортақ мақсатқа жұмылдырады. Ол – білімді, саналы, әділетті және жаңашыл Қазақстанды қалыптастыру. Осы жолда білім мен ғылым саласы көшбасшы болуға тиіс. Бірлесе әрекет етіп, интеллектуалдық әлеуетімізді ел игілігіне бағыттайық.

Еліміздің болашағы – білімді ұрпақтың қолында. Осы жауапты міндетті абыроймен атқарайық.

 

Гүлқыз Жидеқұлова,

Ақпараттық технологиялар және жасанды интеллект факультеті

Киберқауіпсіздік және криптология кафедрасының

қауымдастырылған профессоры, т.ғ.к.