Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті ғалымдары Түркістан облысына жер аударылған халықтардың әлеуметтік бейімделуіндегі отбасының рөлін ғылыми тұрғыдан зерттеуде.

Қазақстан тарихында ХХ ғасырдың күрделі кезеңдерінің бірі – сталиндік дәуірдегі саяси қуғын-сүргін мен күштеп депортациялау саясаты болып табылады. Бұл тарихи құбылыс тек саяси ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік, мәдени және демографиялық өзгерістерге алып келді. Әсіресе Қазақстан аумағына әртүрлі этностардың күштеп қоныс аударуы қоғам құрылымына айтарлықтай ықпал етті. Осы тарихи кезеңді терең зерттеу бүгінгі таңда ұлттық тарихи сананы қалыптастыру мен өткен тарихтан сабақ алу тұрғысынан ерекше маңызға ие.

Осы бағытта жүргізіліп жатқан ғылыми зерттеу жұмысы депортацияланған халықтардың әлеуметтік бейімделуіндегі отбасының рөлін жан-жақты қарастыруға бағытталған. Зерттеу жұмысы Түркістан облысының материалдары негізінде 1930–1950 жылдар аралығындағы тарихи үдерістерді кешенді түрде талдайды. Аталған зерттеу Әл‑Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті ғалымдарының қатысуымен жүзеге асырылуда.

Тарих ғылымында депортация мәселесі кеңінен зерттелгенімен, күштеп қоныс аударылған халықтардың жаңа ортаға бейімделу процесінде отбасының әлеуметтік-мәдени институт ретінде атқарған қызметі әлі де жеткілікті деңгейде қарастырылмаған. Әсіресе Түркістан облысы аумағына депортацияланған этностардың күнделікті өмірі, тұрмыс жағдайы, еңбек қызметі және отбасы құндылықтарын сақтау стратегиялары арнайы зерттеу нысанына айнала қойған жоқ.

Зерттеудің негізгі мақсаты – 1930–1950 жылдар аралығында Түркістан облысына депортацияланған халықтардың әлеуметтік бейімделуіндегі отбасының рөліне қатысты жаңа архивтік деректерді ғылыми айналымға енгізу және кешенді тарихи талдау жүргізу. Сонымен қатар, зерттеу нәтижелері негізінде тарихи оқиғаларға ғылыми баға беру көзделеді.

Зерттеу барысында архив құжаттары, мерзімді баспасөз материалдары, аудиовизуалды деректер, куәгерлер мен олардың ұрпақтарының естеліктері кеңінен пайдаланылады. Мұндай деректер кешені депортацияланған халықтардың күнделікті өмірін, әлеуметтік жағдайын және отбасы құрылымының ерекшеліктерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Тарихи деректерді талдау кезінде салыстырмалы зерттеу әдісі ерекше орын алады. Депортацияланған әртүрлі этностардың бейімделу тәжірибелері өзара салыстырылып, олардың ортақ және ерекшелік белгілері анықталады. Сонымен қатар тарихи дамудың заңдылықтары мен өркениеттік көзқарас принциптері назарға алынады.

Ғылыми зерттеу әлеуметтік тарих, отбасы тарихы және күнделікті өмір тарихы теорияларына негізделеді. Отбасы институтының қоғамдағы көпқырлы қызметі құқықтық, әлеуметтік, саяси және экономикалық аспектілермен байланыста қарастырылады. Бұл тәсіл тарихи процестерді жан-жақты түсіндіруге мүмкіндік береді.

Зерттеу жұмысы барысында тарихи-салыстырмалы талдау, құрылымдық-функционалдық әдіс және статистикалық зерттеу тәсілдері қолданылады. Сонымен қатар индукция және дедукция әдістері арқылы жеке деректерден жалпы ғылыми қорытындылар шығарылады.

Жобаны орындау кезінде архивтік материалдарды жүйелеу, жіктеу және сараптау жұмыстары жүргізіледі. Түркістан облысының мемлекеттік архивтері, аудандық архив қорлары және мәдени орталықтардың құжаттары зерттеу базасы ретінде пайдаланылады. Атап айтқанда, Түркістан облысының қоғамдық-саяси тарихы мемлекеттік архиві, сондай-ақ Сарыағаш, Жетісай, Кентау, Ленгір және Арыс қалаларының архив материалдары маңызды дереккөз болып табылады.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы – Түркістан облысына депортацияланған халықтардың бейімделуіндегі отбасының рөліне қатысты бұрын ғылыми айналымға енбеген архив құжаттарын талдау және жаңа тарихи деректерді жүйелеу. Бұл бағытта ХХ ғасырдың 30–50 жылдарындағы депортация саясатының тарихи үдерістері жаңа ғылыми тұрғыдан бағаланады.

Жоба барысында кеңестік кезеңдегі саяси репрессия саясатының әлеуметтік салдары да қарастырылады. Мәжбүрлі қоныс аудару жағдайында халықтардың еңбекке тартылуы, өндіріс орындары мен ауыл шаруашылығында атқарған қызметі, әйелдер мен жасөспірімдердің еңбегін пайдалану мәселелері зерттеледі.

Сонымен қатар депортацияланған халықтардың отбасылық құрылымын сақтау стратегиялары, психологиялық тұрақтылық факторлары және мәдени бірегейлікті қорғау механизмдері талданады. Ана мен отбасы институтының тарихи процестердегі рөліне ерекше назар аударылады.

Зерттеу нәтижелерінің ұлттық маңызы зор. Жоба Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметін жетілдіруге, этномәдени орталықтардың жұмысын дамытуға және гендерлік саясатты ғылыми негіздеуге ықпал етуі мүмкін. Сонымен қатар музейлердің ғылыми-танымдық қызметін жетілдіруге мүмкіндік береді.

Ғылыми жұмыс барысында халықаралық және отандық тарихнама тәжірибесі де ескеріледі. Депортация мәселелерін зерттеген шетелдік және ресейлік ғалымдардың еңбектері салыстырмалы түрде талданады.

Зерттеу нәтижелері негізінде ұжымдық монография дайындау жоспарланған. Монографияда Түркістан облысына депортацияланған халықтардың тарихы, олардың әлеуметтік бейімделу ерекшеліктері және отбасының қоғамдағы орны кешенді түрде қарастырылады.

Жоба аясында плагиатқа жол бермеу, ғылыми деректерді бұрмалауға тыйым салу және авторлық құқықты қорғау мәселелеріне ерекше көңіл бөлінеді. Барлық зерттеу нәтижелері ғылыми этика қағидаттарына сәйкес дайындалады.

Зерттеу жұмысы 2025–2027 жылдар аралығында жүзеге асырылады. Жоба нәтижелері халықаралық ғылыми журналдарда жарияланатын болады. Ғылыми зерттеу барысында алынған мәліметтер Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес қорғалатын болады.

Айта кету керек, бұл зерттеу жұмысы Әл‑Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті ғалымдары тарапынан жүзеге асырылып отыр. Университет зерттеушілері Қазақстан тарихының маңызды кезеңдерін ғылыми тұрғыдан зерделеуге және тарихи жадыны сақтау ісіне өз үлесін қосуда.

Қорытындылай келе, депортацияланған халықтардың әлеуметтік бейімделуіндегі отбасының рөлін зерттеу – тек тарихи мәселе ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік маңызы бар ғылыми бағыт. Бұл зерттеу Қазақстан қоғамының тарихи санасын қалыптастыруға, этносаралық келісімді нығайтуға және өткен тарих тәжірибесін болашақ даму үшін тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.