Іле-Алатау ұлттық паркінде рекреациялық сыйымдылықты модельдеу: ҚазҰУ ғалымдарының овертуризмнің алдын алуға бағытталған инновациялық зерттеуі

Қазақстандағы ерекше қорғалатын табиғи аумақтар соңғы жылдары туризмнің қарқынды дамуына байланысты жаңа сын-қатерлерге тап болуда. Әсіресе Алматы өңіріндегі Іле-Алатау ұлттық паркі демалыс күндері мен туристік маусымда келушілер ағынының күрт өсуін бастан кешіруде. Бұл құбылыс табиғи экожүйелерге түсетін жүктеменің артуына, соқпақтардың тозуына, биоалуантүрліліктің бұзылуына және ландшафттардың деградациясына алып келуі мүмкін.

Осы өзекті мәселені шешу мақсатында Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті ғалымдары рекреациялық сыйымдылықты модельдеудің және туристік ағындарды мониторингтеудің заманауи әдістерін әзірлеуге бағытталған кешенді ғылыми жобаны іске асыруда. Жоба овертуризмнің алдын алуға, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануға және тұрақты туризм қағидаттарын енгізуге негізделген.

Зерттеудің басты мақсаты – Іле-Алатау ұлттық паркі мысалында рекреациялық сыйымдылықты анықтау мен болжаудың дәл әрі икемді моделін жасау. Бұл мақсатқа жету үшін жоба аясында үш негізгі технологиялық бағыт біріктіріледі: ұшқышсыз ұшу аппараттары (БПЛА), геоақпараттық жүйелер (ГИС) және жасанды интеллект (ЖИ).

БПЛА көмегімен парк аумағындағы негізгі туристік маршруттарда тұрақты аэро және бейнетүсірілім жүргізіледі. Көкжайлау, Горельник, Фурманов шыңы және Бутаков сарқырамасы бағыттары зерттеу нысаны ретінде таңдалған. Апталық мониторинг туристер санының маусымдық, апталық және ауа райына байланысты өзгерістерін нақты тіркеуге мүмкіндік береді. Қолжетімсіз аймақтарда қосымша стационарлық камералар орнатылады.

Жиналған бейнематериалдар бұлттық сақтау жүйесіне жүктеліп, жасанды интеллект алгоритмдері арқылы өңделеді. Компьютерлік көру технологиялары туристерді автоматты түрде тануға және санауға мүмкіндік береді. Арнайы оқытылған модель әртүрлі жарық жағдайында, күрделі таулы рельефте және маусымдық өзгерістер кезінде де дәл есеп жүргізуге бейімделеді. Мұндай тәсіл қолмен санауға тән қателіктерді азайтып, үлкен деректер көлемін жедел талдауға жағдай жасайды.

Жобаның маңызды ғылыми жаңалығы – рекреациялық сыйымдылықты есептеуде анық емес сызықтық бағдарламалау әдісін қолдану. Дәстүрлі сызықтық модельдер туристік жүктеменің экожүйеге әсерін толық сипаттай алмайды, өйткені табиғи ортадағы процестер көбіне бейсызық сипатқа ие. Мысалы, белгілі бір шекке дейін туристердің әсері шамалы болуы мүмкін, алайда сол межеден асқанда экожүйелік өзгерістер экспоненциалды түрде күшеюі ықтимал.

Ұсынылатын модельде туристер тығыздығы, экологиялық тұрақтылық көрсеткіштері, инфрақұрылым жағдайы және маусымдық факторлар ескеріледі. Нәтижесінде әр маршрут бойынша рұқсат етілетін ең жоғарғы жүктеме анықталып, түрлі сценарийлерді модельдеу арқылы басқару шешімдері ұсынылады. Бұл тәсіл туристік ағымды квоталау, алдын ала брондау жүйесін енгізу немесе баламалы маршруттарға бағыттау сияқты құралдарды ғылыми негіздеуге мүмкіндік береді.

Геоақпараттық жүйелер зерттеудің тағы бір негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. ГИС негізінде экологиялық осал аймақтардың картасы жасалып, туристік тығыздықпен салыстырмалы талдау жүргізіледі. Нәтижесінде антропогендік қысым жоғары аймақтар айқындалып, оларды қорғау бойынша ұсыныстар әзірленеді. Бұл карталар басқару органдары үшін жедел шешім қабылдауға арналған маңызды құралға айналады.

Жоба тек теориялық зерттеумен шектелмей, тәжірибелік апробацияны да қамтиды. Дрондардың ұшу кестесі, түсірілім параметрлері және деректерді өңдеу алгоритмдері далалық жағдайда сынақтан өтеді. Алынған нәтижелер модельдің нақтылығын тексеруге және оны жетілдіруге негіз болады.

Ғылыми тұрғыдан алғанда, зерттеу Қазақстанда алғаш рет БПЛА, ЖИ және анық емес модельдеуді біріктіре отырып, табиғи аумақтағы рекреациялық сыйымдылықты кешенді бағалауды ұсынады. Бұған дейін қолданылған классикалық әдістер көбіне статистикалық мәліметтерге және нормативтік көрсеткіштерге сүйенген болатын. Ал жаңа тәсіл нақты уақыт режимінде деректер жинап, динамикалық өзгерістерге бейімделуге мүмкіндік береді.

Әлеуметтік-экономикалық маңыздылығы да жоғары. Туризм – өңір экономикасының маңызды саласы. Алайда бақылаусыз өсім табиғи капиталдың сарқылуына әкелуі мүмкін. Ұсынылып отырған жүйе табиғатты қорғау мен туристік қызмет сапасын арттыру арасындағы тепе-теңдікті сақтауға бағытталған. Бұл Қазақстанның тұрақты туризм саласындағы халықаралық беделін нығайтуға ықпал етеді.

Жоба нәтижесінде:
 – туристік маршруттар бойынша нақты уақыттағы мониторинг жүйесі;
 – рекреациялық сыйымдылықты бағалаудың бейсызық моделі;
 – экологиялық осал аймақтардың цифрлық картасы;
 – туристік ағымды басқаруға арналған практикалық ұсынымдар әзірленеді.

Зерттеу 2025–2027 жылдар аралығында жүзеге асырылады және пәнаралық сипатқа ие. Экология, география, ақпараттық технологиялар және математикалық модельдеу саласындағы мамандар бірлесіп жұмыс істейді.

Бұл бастама Қазақстан ғылымының инновациялық әлеуетін арттырып қана қоймай, табиғи мұраны сақтауға нақты үлес қосады. Іле-Алатау ұлттық паркінің мысалында әзірленген модель болашақта еліміздің басқа да ерекше қорғалатын аумақтарына бейімделуі мүмкін.

Осылайша, ҚазҰУ ғалымдары жүргізіп жатқан зерттеу табиғатты қорғау мен заманауи цифрлық технологияларды ұштастыра отырып, овертуризм мәселесіне ғылыми негізделген шешім ұсынуға бағытталған. Табиғат пен туризм арасындағы тепе-теңдікті сақтау – бүгінгі күннің стратегиялық міндеті, ал бұл жоба соған жасалған нақты қадам болып табылады.