Ғылым мен мемлекеттік қызметті ұштастырған қайраткер

Алып таулар алыстаған сайын биіктей түсетіні секілді тарихтағы толағай тұлғалар да уақыт озған сайын биіктеп, ірілене бермек. Олар уақыт елегінің көзіне жұтыл­майды, ұмытыл­май­ды. Керісінше, келешек ұрпақ санасында өшпес өнеге болып мәңгі жатталып сақталады.

Қасиетті Түркістан облысы Шардара ауданы, Сыр жаға­сын­да қанаттанып, халқы үшін қалт­қысыз қызмет қылған қай­раткер, ғалым Төлеген Тәжі­баев (1910-1964) та осы сынды тарихтағы тау тұлғала­ры­мыз­дың бірі және бірегейі. Оның ар­тында қалдырған рухани мұрасы мен абыройлы ісі ел есінде.

Төлеген Тәжібаевтың бала­лық шағы қазақ тарихындағы ең ауыр, ең қасіретті кезеңмен тұспа-тұс келді. ХХ ғасыр ба­сын­дағы аласапыран, ел ба­сына күн туған зұлмат жылдар оны ерте есейтті. 1916 жылғы патша өкіметінің жарлығынан кейін қазақ даласының түкпір-түкпірінде бұрқ ете түскен ха­лық наразылығы аяусыз ба­сылып, ел еңсесін тіктей алмай тұрған шақта, 1917 жылғы Ақ­пан төңкерісі басталып, ұзақ уақыттар бойы билеп келген патша әулетінің тағын шай­қалт­ты. Сыр бойын жайлаған аш­тық пен жұқпалы індет мың­даған тағдырды жалмап, бүтін бір әулеттерді жоқ қылды. Сол зұлматтың құрбаны болған­дар­дың қатарында Тәжібаевтар отбасы да бар еді. Ата-ана­сы­нан, туған-туыстарынан айы­рыл­ған бала Төлеген жан сау­ға­лап, елмен бірге босқын көшке ілесіп, Арыс стансасына жетіп, өлім мен өмірдің ара­сында жатқан шақта те­мір­жол­шы И.Ф.Кабанов деген кісі тауып алып, бауырына басады.

Небәрі жеті жасында тұл же­тім қалған бала Төлеген ал­ғаш осы жерде мектеп та­бал­дырығын аттап, 1928 жылы білім мен ғылымға деген ықы­ласының арқасында қазақтың талай танымал тұлғаларын тү­лет­кен Шымкент педа­го­ги­ка­лық техникумына оқуға тү­се­ді. Дәл осы жерде ұлт ру­­­ха­ния­тының ірі тұлғасы, көр­некті ойшыл, педагог-психолог Ж.Ай­мауытовтың та­ғы­лымды дәрістерін тыңдайды. Алаш зиялысының өнегелі өсиеті, ғұмырына азық болар ойы жас Төлегеннің дүние­та­нымын кеңейтіп, болашақ өмі­ріне ұстаным болғаны айдан анық еді. Ол да ұстазы секілді адам жанының сырын ұғуға, тәрбиенің терең мәнін ашуға ұмтылып, ізденеді.

Шымкент педагогикалық тех­никумын үздік бітірген Тө­леген білімін одан әрі жетілдіру мақсатында Мәскеудегі Ком­му­нистік тәрбие академиясына жол­дама алады. 1939 жылы Ленинград қаласында Кеңес­тер Одағына аты мәлім ғалым А.В.Веденовтың жетекші­лігі­мен кандидаттық дис­сер­та­ция­сын сәтті қорғайды. Тө­леген Тәжібаев педагогика мен психология сынды күрделі жан­танымдық бағытта құны түс­пейтін түбегейлі зерттеулер жүргізіп, елеулі ғылыми нә­ти­желерге қол жеткізген. Оның сол кездегі жарық көрген ғы­лыми мақалалары ғалымдар арасында жоғары бағаланғаны, ғылыми қауымдастықта зор беделге ие болғаны жөнінде Төлегеннің шәкірттері көптеген еңбектер жазған.

Әрбір істегі табандылығы мен ғылымдағы табыстары, зор ұйымдастырушылық қабі­ле­ті Төлеген Тәжібаевты жауап­ты мемлекеттік қызметтерге алып келді. Небәрі отыз жа­сында республика көлеміндегі аса маңызды лауазымды қыз­меттерге тағайындалып, білім, ғылым, дипломатия саласында ел мүддесіне қызмет еткен. Саналы ғұмырында Қазақ КСР оқу халық комиссары, сыртқы істер министрі, университет ректоры, үкімет басшысының орынбасары сияқты жауапты қызметтерде Төлеген Тәжібаев есімі ерекше аталады.

Қазақ халқының қай­та­лан­бас дәстүрлі дүниетанымын терең зерттеген ғалым Біріккен Ұлттар Ұйымының мін­бе­ле­рін­де де ұлтымыздың ұлылығын ба­рынша дәріптеуге күш сал­ған.

Ғалым Төлеген Тәжібаев 1938-64 жылдар аралығында ҚазПИ мен ҚазМУ-де абы­рой­мен ұстаздық қызмет атқарған. Осы уақыт ішінде ғалымның бір­неше іргелі моно­гра­фия­лары мен оқу құралдары, 100-ден аса ғылыми мақалалары жарық көрген. Бұл еңбектер әлі күнге дейін құндылығын жо­ғалт­паған, бағалы әрі алдағы уақытта да ұстаным бола бе­ретін терең ғылыми еңбектер сапында. Психология мен пе­да­гогиканың теориясы, тари­хы, мораль, этика мәсе­ле­ле­рінде халықтық аса бай тарихи мұраларына мән беруі ға­лым­ның өз ұлтына деген сүйіс­пен­шілігімен бірге үздіксіз ізденіс үс­тінде болғанын дәлелдей түседі. Сол кезеңдегі саяси жағдайлардың әсерінен ұмы­ты­лудың аз-ақ алдында тұрған халқымыздың біртуар пер­зент­тері Ш.Уәлиханов, Ы.Ал­тын­сарин, А.Құнанбаевтың ғы­­­лыми дүниетанымдық көз­қарастарын, педагогикалық, пси­хологиялық мұраларын зерт­­теп қана қоймай, оларды қайта жаңғыртудағы ғалымның еңбегі өлшеусіз.

Ғалым 1949 жылы про­фес­сор атағын алып, 1954 жылы Қазақ КСР Ғылым акаде­мия­сы­ның толық мүшесі болып сай­ланады.

Ғалымның жетекшілігімен 10-ға жуық кандидаттық дис­сер­тация қорғалған. Осы орай­да, Төлеген Тәжібаевтан дәріс алып, ғылым жолына түс­кен, қазіргі кезде есімдері елге белгілі шәкірттерінің есте­лік­терінде оның психология мен педагогика ғылымының қазақ топырағында қалыптасуына өл­шеусіз үлес қосқанын, бұл ұстанымы оның әрбір дәрісінде көрініс табатынын, сонымен қатар ой айқындығы, шешендік нақышымен оқ бойы алда тұ­ратынын жазады. Ғалым ту­ра­лы мұндай жарқын естеліктер оның терең ақыл иесі болғанын да аңғартады.

Төлеген Тәжібаевтың Отан, халық алдындағы еңбектері бағаланып, көптеген орден-ме­­дальдар, Құрмет грамо­та­ла­рымен марапатталған. Қа­зіргі кезде ғалымның есімін ұлық­тау, еңбектерін жас ұр­паққа насихаттау мақсатында Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің фило­со­фия және саясаттану фа­куль­теті Педагогика және білім беру менеджменті, Психо­ло­гия кафедралары жыл сайын ха­лықаралық конференция ұйым­дастырудың ұйытқысы бо­лып отыр. Бұл алдағы уа­қыт­та да жалғасын таба беретіні сөз­сіз.

Сөз соңында айтарымыз, Тө­леген Тәжібаев – өмірін хал­қына, халқының келешегіне арнай білген ірі қайраткер, арда азамат. Сондықтан да Төлеген Тәжібаев есімі ел есінде мәңгі жатталып қала бермек. Оның биігі еш ала­сар­майды. Себебі ол халық пер­зенті, қазақ ұлы бола білді. 

Дархан БАЙДАЛИЕВ,

Педагогика және білім беру менеджменті кафедрасының

аға оқытушысы, педагогика ғылымының кандидаты

Арайлым ӨМІРБЕКОВА,

1-курс докторанты