«Біртұтас тәрбие» бағдарламасы аясында Алматы қаласындағы №10 жалпы білім беретін мектептің жоғары сынып оқушыларымен Азаматтық құқық, азаматтық іс жүргізу, еңбек құқығы кафедрасының оқытушылары «Ашық диалог» форматында кездесу өткізді. Іс-шараның тақырыбы – «Кәмелетке толмағандарды азаматтық-құқықтық қорғау».
Кәмелетке толмағандардың құқығы мен заңды мүддесін қорғау заңнаманың түрлі салалары, соның ішінде өзіне тән салалық ерекшелігі, азаматтық сала арқылы реттеледі. Кездесуде оқушылар негізгі азаматтық құқық және оның міндеттерімен танысты.
Кәмелетке толмағандарға қатысты белгілі бір жас шектеулер бар. Он төрт жасқа толған адам толық көлемде әрекет қабілеттілігіне ие емес, тек ішінара. Мысалы, олар мәмілені өздері жасай алады, бірақ заңды өкілдерінің келісімімен. Сонымен бірге олар өз табысын, өзге де табысын және өздері құрған зияткерлік меншік құқығының объектілеріне өз бетінше билік етуге, сондай-ақ ұсақ тұрмыстық мәмілелер жасауға құқылы. 14 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар өзінің даму деңгейіне байланысты әрқашан өз әрекеттерінің маңызын түсіне және түсіндіре алмайды. Сондықтан олардың атынан мәмілені заңды өкілдері жасайды. Егер мәміле, мысалы, тұрғын үйдің иесі болып табылатын кәмелетке толмаған баланың мүддесін қозғайтын болса, онда қорғаншылық және қамқоршылық органының келісімі қажет. Кәмелетке толмағанның мүліктік құқықтары «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінде де бекітілген. Он алты жасқа толмаған адам, егер ол еңбек шарты бойынша жұмыс істесе немесе оның заңды өкілінің келісімімен кәсіпкерлік қызметпен айналысса, кейбір жағдайларда толық қабілетті деп жариялануы мүмкін. Эмансипацияланған кәмелетке толмаған адам ҚР заңнамалық актілерінде жас шегі белгіленген құқық пен міндетті қоспағанда, барлық құқығы мен міндетіне ие.
Бүгінгі таңда мектептерде қорқыту кеңінен таралды. Ол балалардың үйден, мектептен қашуы мен суицидтің теріс статистикасымен байланысты болды. Оның негізгі себептерінің бірі – құрдастарымен оң қарым-қатынастың болмауына қатысты қорлау. ЮНЕСКО мәліметтері бойынша, бүкіл әлемдегі әрбір үшінші оқушы кем дегенде бір жыл бойы физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын айтады. Ай сайын әрбір үшінші оқушыны қорқытады. Бұл құбылыс тек оқу үлгеріміне ғана емес, сонымен қатар оқушылардың психикалық денсаулығына да қатты әсер етеді.
Кездесуде қорқыту жағдайлары анықталған кезде мектеп әкімшілігіне хабарлау қажет екені айтылды. Өзара түсіністік болмаған жағдайда полицияға немесе сотқа жүгіну керек. Осыған байланысты кәмелетке толмаған «агрессорды» қылмыстық жауапкершілікке ғана емес, сонымен бірге құқық бұзушылыққа байланысты туындауы мүмкін азаматтық жауапкершілікке де тартуға болады.
Кәмелетке толмаған құқық бұзушы сот шешімі бойынша азаматтық-құқықтық жауапкершілікке тартылады. Бұл дегеніміз – егер ол және оның заңды өкілдері жәбірленушіге келтірілген залалды өз еркімен өтеуден бас тартса, онда сотқа шағымдана алады. Азаматтық процесте бұлтартпау, ұстау шаралары және өзге де мәжбүрлеу шаралары көзделмеген. Зардап шеккен кәмелетке толмаған бала және оның заңды өкілі, егер мұндай мәліметтерді таратқан адам оның шындыққа сәйкес келетінін дәлелдемесе, сотта ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді теріске шығаруды талап етуге құқылы. Баласы 14 жасқа келгенше ата-аналар кәмелетке толмағандар үшін зиянды өтейтінін есте ұстаған жөн.
Жалпы, бұл іс-шара заң факультетінің оқытушыларымен жиі кездесуге ниет білдірген оқушылардың қызығушылығын тудырды. Айта кету керек, мұндай кездесулер заңға және оның орындалуына оң көзқарас қалыптастырады, оқушыларды жағдайды құқық пен мораль тұрғысынан талдауға ынталандырады. Құқықтық мәдениет деңгейінің көтерілуінен балалардың құқықтық санасы, демек, өзін-өзі тануы артады.
Саида АСАНОВА,
PhD докторы, доцент м.а.
Архат АБИКЕНОВ,
з.ғ.к., доцент
