«Қазақстанның қазіргі замандағы орыс прозасы: жетекші трендтер, жанрология, сюжет, кейіпкер»

2025 жылғы 10 қазан күні Қазақстан Республикасы Ғылым және Жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің гранттық жобасы аясында (ЖТН АР19679652 «Қазақстанның қазіргі замандағы орыс прозасы: жетекші трендтер, жанрология, сюжет, кейіпкер») жоба орындаушысы филология ғылымдарының докторы, профессор Аслан Жамелұлы Жақсылықовтың бастамасымен «Адам, мәтін және дәуір: Қазақстан орыс прозасындағы біртұтастық философиясы» тақырыбында ашық көшбасшылық дәріс өткізілді. Іс-шара барысында ғылыми пікірталас элементтері қамтылып, авторлық зерттеулер ұсынылып, студенттер мен жас ғалымдармен интерактивті өзара іс-қимыл ұйымдастырылды.

Дәрістің мақсаттары:

• жаһандық өзгерістер жағдайында тұлғаның рухани ізденісі мен өзін-өзі айқындау кеңістігі ретінде қазақстандылық орыс тілді прозаның маңызын көрсету;
• заманауи Қазақстан орыс прозасының жетекші үрдістерін біртұтастық пен мәдениеттер синтезі философиясы тұрғысынан зерделеу;
• әдеби пішіндерді рухани тәжірибенің, тарихи жад пен мәдениеттер арасындағы диалогтың көрінісі ретінде қарастыру;
• қазіргі әдебиеттің дамуындағы гуманистік және толерантты дүниетанымның маңызын айқындау;
• тыңдаушылармен тәжірибелік жұмыс жүргізу — қазіргі мәдени және әдеби құбылыстарды (кино, телесериалдар, проза, цифрлық шығармашылық) қазіргі адам санасының трансформациясын бейнелейтін феномендер ретінде талдау.

Көшбасшылық дәріс қазіргі қазақстандылық орыс тілді прозаның рухани-философиялық негіздерін талдауға арналды. Дәріс барысында әдебиеттің Шығыс пен Батыс, дәстүр мен модерн, шынайылық пен фантасмагория, сенім мен зерде арасындағы дуализмді еңсеру кеңістігіне айналу үдерісіне ерекше назар аударылды.
Нәтижесінде дәріс өзекті идеяны айқындады — тұлғаның саналық және рухани тұтастығы қоғамды жетілдірудің басты жолы болып табылады.

Дәріс барысында келесі бағыттар қарастырылды:

1. Қазіргі қазақстандылық орыс тілді прозаның жетекші үрдістері:
ұлттық және жалпыадамзаттық бастаулардың синтезі; посткеңестік шындықты рухани-философиялық тұрғыдан пайымдау; қазіргі тұлғалық және мәдени бірегейлік контексіндегі діни-адамгершілік сарындардың көрінісі; дәстүрлі мәдениетті жаңа көркемдік формалармен үйлестіру.

2. Жанрлық алуандылық: фантасмагориялық және философиялық прозаның дамуы; кейіпкердің рухани жолын бейнелейтін роман жанрының қайта жаңғыруы; баяндаудағы автобиографиялық және метафизикалық элементтердің күшеюі; реалистік, мифологиялық және символикалық деңгейлердің көркем синтезі.

3. Сюжет пен мотивтер жүйесі: түс пен түстер әлемі — дүниені көркем танудың формасы ретінде; соғыс пен жады мотивтері — адам рухының сынға түсуі ретінде; сюжет желісі — рухани бөліністен ішкі тұтастыққа ұмтылудың көрінісі ретінде; үй мен заттар бейнесі — рухани тұтастықтың метафорасы ретінде.

4. Кейіпкер бейнесі: сенім мен бірегейлік дағдарысын бастан кешкен ойшыл кейіпкер; ішкі үйлесімге ұмтылған ізденуші тұлға; мәдениеттер мен дәуірлер тоғысында тұрған адам бейнесі; сана шекараларын зерттеуші рухани жетекші ретіндегі жазушы тұлғасы.

5. Тілдік және эстетикалық ерекшеліктер: көпқабатты, символдық тілдік құрылымның қолданылуы; орыс әдеби дәстүрі мен қазақ дүниетанымының синтезі; ұлттық болмыс, мифологемалар мен фольклорлық образдардың көркем интеграциясы; баяндаудың философиялық тереңдігі мен кинематографиялық сипаты.

А.Ж. Жақсылықов дәріс барысында келесі өзекті мәселелерге ерекше назар аударды:

әдебиет пен білім беру жүйесінде көне және жаңа мәдениеттердің интеграциясының қажеттілігі;

ұлттың рухани архитектоникасының негізі ретінде кітап оқитын қоғамның маңыздылығы;

• цифрлану дәуірінде рухани бағдарлардың жоғалу қаупі;
• әдебиет, мәдениет және білімнің баяу, эволюциялық даму үдерісінің құндылығы;
• әдебиеттің синтез, гуманизм және ізгілік кеңістігі ретіндегі миссиясы.

Дәріс қазақстандылық орыс тілді әдебиеттің мәдениеттер мен дәуірлер арасындағы рухани көпір ретіндегі маңызын айрықша атап өтті. Ол адамның өзін және қоршаған әлемді тануға, көптүрліліктегі бірлікті іздеуге, сенім, зерде және өнерді тұтастықта ұштастыруға үйрететін рухани кеңістікке айналуда.