ТІЛ ДАМУЫНЫҢ АЙҚЫН БАҒДАРЫ

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Басқарма Төрағасы - Ректор Жансейіт Түймебаевтың

"Егемен Қазақстан" газетінде жарық көрген  мақаласы

Тәуелсіздігіміздің 35 жылдығы қарсаңында өткен Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының Х құрылтайы елдің көкейінде жүрген толғақты мәселелер көтерілген, қазақ тілінің кешегісі мен бүгінін, болашағы мен даму бағдарын сабақтастырған келелі жиын болды.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев құрылтайда сөйлеген сөзінде тіл мәселесінің мемлекеттік, саяси, ұлттық маңызы бар тақырып екенін айта келіп, қазақ тілінің қоғамдық қызметін кеңейтуге, ғылыми негіздерін нығайтуға, цифрлық кеңістіктегі әлеуетін арттыруға бағытталған маңызды міндеттерді нақтылады.

Құрылтайда сөйлеген сөзінде Президент ұйымның Егемен ел тарихындағы орнын, та­рихи маңызын көрсете келіп, Халық­­аралық «Қазақ тілі» қоғамына жүк­те­летін міндеттерді нақтылады. Бүгінде қазақ тілінің ғылым мен білімдегі, мем­ле­кеттік басқару мен қоғамдық комму­никациядағы, цифрлық технология мен халықаралық байланыстағы қызме­тін жаңа сапалық деңгейге көтеру қажет болып отыр. Осыған байланысты ­Прези­дент қазақ тілінің ғылыми, технология­лық, халықаралық әлеуетін күшейтуге бағытталған жаңа міндеттерді белгіле­ді. Бұл тұрғыдан алғанда, Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының Х құрылтайы қа­зақ тілінің даму тарихындағы сабақтастық­ты айқын көрсеткен маңызды жиын болды. Құрылтайда көтерілген мәселелерді қазақ тілінің заман талабына сай дамуына бағытталған стратегиялық бағдар ретінде бағалауға болады.

Президент Тәуелсіздік бәрінен қым­бат асыл дүние екенін ескерте келіп, қазақ тілін Тәуелсіздігіміздің мызғымас символы, Отанымыздың мемлекеттік тілі, ұлтымыздың мәңгілік жаны ретінде бағалады. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі мәртебесі ұлтымыздың негізгі құжатында – Конституциямызда айқын көрсетілгенін атап өтті.

Құрылтайда қазақ тілінің қоғамдық қызметіндегі оң өзгерістер де аталды. Яғни балабақша мен мектептерде балалардың басым бөлігі қазақ тілінде тәлім-тәрбие алып жатқанын, биыл мектепке барған оқушылардың 71 пайызы қазақ сыныптарына қабылданғанын, колледждер мен университеттерде қазақ бөлімдерінің саны көбейгенін, қазақ тіліндегі кітаптардың, әндердің, фильмдердің нарықтағы үлесі ұлғая түскенін, мысалы, былтыр баспадан шыққан 6 мыңнан астам кітаптың 70 пайызы қазақ тілінде басылғанын, биыл Қазақстанда түсірілген 71 фильмнің 63-і ана тілімізде жарыққа шыққанын тілге тиек етті. Сонымен қатар қазақ тілі озық технологиялар саласына еніп, заман талабына сай дамып келе жатқанын, елімізде түрлі цифрлық платформалар өнімді жұмыс істеп жатқанын, Open.AI компаниясы жүргізген зерттеуге сәйкес қазақ тілі кейінгі үш жылда жасанды интеллект жүйесіндегі қолданыс аясы қарқынды кеңейіп жатқан тілдердің қатарына кіргенін, Google компаниясы қазақ тілін Gemini тілдік моделіне енгізгенін де атап өтті. Мемлекет басшысы келтірген дәйектер – қазақ тіліне деген сұраныстың артып келе жатқанының белгісі.

Президент қазақ тілінің ұлттық цифр­лық деректер қорын жасақтау қажет екенін ескерте келіп, мұрағат­тағы, кітапханалардағы қазақ тіліндегі кітаптарды, мерзімді басылымдарды, аудио-бейне жазбаларды, мұрағат (архив), мұражай (музей) қорларын цифр­лық форматқа көшіру ісін қайта жан­дандыру қажет екенін айтты. Бұл мұра­ғат, мұражай қорындағы, сирек кітап­тар мен қолжазбалар қорындағы құнды мұраларды сақтау, көпшілікке қолжетімді ету, бүлінуден сақтап қалуға бағытталған игілікті шара болмақ. Себебі мұрағат қорындағы, сирек кітаптар мен қолжазбалар қорындағы бірқатар жәдігердің беттері сарғайып, жазулары көмескіленіп бара жатқаны шындық. Жасанды интеллект жүйелері, автоматты аударма, мәтінді тану, сөйлеуді өңдеу, ақпарат іздеу, электрондық білім платформалары тілдің цифрлық ресурстарына сүйенеді. Сондықтан қазақ тілінің цифрлық кеңістіктегі болашағы тілдік деректердің сапасына, құрылымына, ғылыми өңделу деңгейіне де байланыс-ты. Бұл бағыттағы жұмыс қазақ тілінің ұлттық корпусын жетілдіруге, сапалы электрондық сөздіктер жасауға, автомат­ты аударма жүйелерінің дәлдігін арт­ты­руға, қа­зақ тіліндегі жасанды интеллект тех­но­логияларын дамытуға жол ашады. Қа­зақ тілінің ұлттық цифрлық деректер қорын жасақтау ұлттық танымның тілдік кө­ріністерін жаңа технологиялық кеңістікте сақтап, қайта өндіруге мүмкіндік береді.

Х құрылтайда қазақ тілінің ғылым тілі ретіндегі қызметі туралы да сөз болып, инженерия, медицина, құқық, экономика, ақпараттық технология, т.с.с. салаларды қазақ тілінде меңгеру­ге қолайлы жағдай жасау қажеттігі, ол үшін оқулық, терминологиялық сөздік, ғылыми зерттеулердің сапасын арттыру қажеттігі айтылды. Бұл ретте Президент ғалымдарға, жоғары оқу орындарына үлкен міндет жүктеп отыр. Қ.Тоқаевтың «Ғылым дамыса, қазақ тілі де ғылым мен өндірістің тілі болмақ» деген тұжырымы Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Халел Досмұхамедұлы сынды Алаш зиялыларының ұстанымдарымен сабақтас. Мемлекет басшысының ұстанымы ұлттық ғылым тілінің, ұлттық ғылыми дискурстың дамуына ерекше серпін берері сөзсіз.

Президент Жоғарғы Кеңес ­Прези­диу­мының жарлығымен ресми түрде бекі­тілген «Қазақ тілінің орфографиялық сөз­дігі» 1983 жылы, яғни кеңес заманында шыққанын, одан кейін бірнеше сөздік жарық көргенімен, ешқайсысының мемлекеттік деңгейде бекітілмегенін, заңды күші жоқтығын ескерте келіп, барлық сөздікті, соның ішінде орфографиялық сөздікті жаңарту қажеттігін айтты.

Мемлекет басшысы кейінгі кезде дінге қатысты көне сөздеріміздің орнына араб сөздері жиі қолданылып жүргенін де тілге тиек етті. Расында, «ауызашар» деген сөзіміздің орнына «ифтар», «сәресі» деген сөздің орнына «сухур», «дәрет» сөзінің орнына «тахарат» атаулары қолданылып, таң намазы «фажр», бесін намазы «зухр», екінті намазы «аср» аталып, қазақша қалыптасқан атаулардың орнына араб тіліндегі нұсқалары қолданылып жүр­гені жасырын емес. Алаш зиялылары шеттілдік сөзді қазақ тіліне сол күйінше енгізе бермей, алдымен қазақ тілінен не түркі тілдерінен балама табу керектігін, балама табылмаған жағдайда тіліміздің дыбыстық заңдылықтарын негізге ала отырып, шет сөзді алған: Аллаһ – Алла, сухур – сәресі, тахарат – дәрет, т.с.с. Яғни бұл ретте Президентіміз Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Халел Досмұхамедұлы сынды зиялылардың ұстанымдарын басшылыққа алғаны байқалады.

ХХ ғасырда қазақ зиялылары қазақ тілінен балама табылмаған жағдайда шеттілдік атаулардың орнына қазақтың төл сөзіндей болып кеткен ғылым, білім, ғылым, ғалам, кітап, дәптер, қалам, мектеп, шәкірт, мәдениет, әдебиет, т.с.с. араб-парсы сөздерін қолданған. Сол кезеңде енген атаулардың бірқатары әлі де қолданыста. Алайда қазақ тілінен баламасы ұсыныл­са да, сәтсіз атаулар қолданыстан шы­ғып қалып отырған. Президентіміз сол кезеңдегі ұстанымдарды негізге ала отырып, тұжырымдама, қағидат, жоспар, сыйақы, шәкіртақы, еңбек өтілі, кешенді, әмбебап, жүйелі, тыңайтқыш, жанармай, көгалдандыру, босқын, қырғи-қабақ соғыс, қоқан-лоқы, лаңкестік, есірткі, бітімгерлік күштер, мәмілегер, ғарыш, зымыран, жаһан, ғаламтор, тікұшақ, жасанды сана, пайыз, сынып сияқты сөздерді тілімізде қазақ тілінің ішкі мүмкіндіктері арқылы қалыптасып, кең қолданыс тапқан, сәтті атаулар ретінде бағалайды. Ал күйсандық (пианино), қылтима (балкон), субұрқақ (фонтан), себезгі (душ), үнқағаз (газет), жеделсаты (лифт), желкөз (форточка) және тағы басқа сөздердің семантика­лық уәжділігін, терминологиялық дәл­дігін, қолданысқа қолайлылығын, тілдік тәжірибеде орнығуын, т.б. негізге ала отырып, сәтсіз атаулар ретінде атайды. Бұл орайда Президент қазақ әдеби тілінің қалыптасқан нормаларын сақтау, тілдік құралдарды мағынасына сай орынды қолдану, қажетсіз шеттілдік элементтерге орынсыз әуестенбеу, қолданыс біріз­ділігін сақтау, тілдің табиғи даму заңдылықтарын ескеру қағидаттарын негізге алған. Тілдің ғылым, білім, технология тілі ретінде орнығуы үшін оның терминологиялық жүйесі, әдеби нормалары, ғылыми стилі, лексикография­лық базасы, цифрлық ресурсы біртұтас ғылы­ми негізде дамытылуы қажет. Сондық­тан ­

Х құрылтайда көтерілген мәселелердің ғы­лыми-лингвистикалық маңызы да ерекше.