ҚазҰУ ғалымдары отандық фармацевтикалық субстанциялар әзірлеуде: табиғи және синтетикалық қосылыстар негізіндегі инновациялық зерттеу

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде отандық фармацевтикалық субстанциялар мен дәрілік препараттарды әзірлеуге бағытталған кешенді ғылыми бағдарлама жүзеге асырылуда. Зерттеу жұмыстары табиғи және синтетикалық биологиялық белсенді заттар негізінде қауіпсіз әрі тиімді дәрілік құралдар жасауға бағытталған. Бағдарламаның басты мақсаты – Қазақстанның дәрілік қауіпсіздігін нығайту, импортқа тәуелділікті азайту және ұлттық фармацевтикалық өндірістің ғылыми-технологиялық әлеуетін арттыру.

Қазіргі таңда фармацевтика саласында белсенді фармацевтикалық субстанциялардың басым бөлігі шетелден жеткізіледі. Бұл жағдай отандық дәрі-дәрмек өндірісінің бәсекеге қабілеттілігіне әсер етеді. Осыған байланысты ҚазҰУ ғалымдары жергілікті өсімдік шикізатын және заманауи органикалық синтез әдістерін ұштастыра отырып, жаңа буындағы дәрілік заттарды әзірлеуге кірісті. Бағдарлама «Өмір және денсаулық туралы ғылым» басым ғылыми бағыты аясында орындалуда.

Жоба аясында Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде өсетін және фармакологиялық әлеуеті жоғары дәрілік өсімдіктер жан-жақты зерттелуде. Олардың қатарында Maclura pomifera, Tribulus terrestris, Galega officinalis, Trigonella foenum-graecum, Salvia sclarea L. және Origanum tyttanthum Gontsch. бар. Бұл өсімдіктер құрамындағы флавоноидтар, сапониндер, фенолды қосылыстар, алкалоидтар және эфир майлары анальгетикалық, қабынуға қарсы, микробқа қарсы және антиоксиданттық қасиеттерімен ерекшеленеді.

Ғылыми топ заманауи экстракция технологияларын қолдануда. Атап айтқанда, ультрадыбыстық экстракция, суперсыни СО₂-экстракция және лиофильді кептіру әдістері пайдаланылады. Бұл тәсілдер биологиялық белсенді заттарды жоғары тиімділікпен бөліп алуға, олардың табиғи белсенділігін сақтауға және токсикалық еріткіштерді қолданбауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, алынған экстрактілердің сапасы фармакопея талаптарына сәйкес физика-химиялық және микробиологиялық талдаулар арқылы бағаланады.

Бағдарламаның маңызды бағыттарының бірі – гетероциклді аминдер туындыларын синтездеу. Атап айтқанда, пиперидин қатарындағы күрделі эфирлер және олардың β-циклодекстринмен кешендері алынуда. Мұндай кешендер белсенді заттардың ерігіштігін арттырып, биожетімділігін күшейтеді және әсер ету ұзақтығын ұзартады. Бұл, әсіресе, суда нашар еритін қосылыстар үшін аса маңызды. Жаңа синтезделген қосылыстардың анальгетикалық, қабынуға қарсы және микробқа қарсы белсенділігі кешенді фармакологиялық зерттеулер арқылы анықталуда.

Зерттеу барысында «жасыл» химия қағидаттарына ерекше назар аударылады. Өсімдік экстрактілері негізінде күміс, мыс және мырыш оксиді нанобөлшектерін синтездеу жүзеге асырылуда. Бұл экологиялық қауіпсіз әдіс улы реагенттерді қолданбай, жоғары биологиялық белсенді наноматериалдар алуға мүмкіндік береді. Нанобөлшектердің морфологиясы, өлшемі және дисперстілігі арнайы аналитикалық әдістермен зерттеліп, олардың бактерияларға қарсы тиімділігі бағалануда.

Сонымен қатар, ең белсенді субстанциялар негізінде гидрогель-тасымалдағыштар әзірленуде. Мұндай нанокомпозиттік материалдар дәрілік заттардың біртіндеп босап шығуын қамтамасыз етеді және терапиялық әсердің тұрақтылығын арттырады. Бұл тәсіл антибиотиктерге төзімді микроорганизмдерге қарсы күресте жаңа мүмкіндіктер ашады.

Бағдарлама аясында өсімдік шикізатын жинау, кептіру және сақтау GACP халықаралық стандарттарына сәйкес жүргізіледі. Шикізаттың сапалық көрсеткіштері – ылғалдылығы, күл мөлшері, ауыр металдар мен радионуклидтердің болуы – нормативтік құжаттар талаптарына сай тексеріледі. Химиялық құрамды анықтау үшін спектрофотометрия, атомдық-абсорбциялық спектроскопия, жұқа қабатты хроматография және титриметриялық әдістер қолданылады.

Жоба пәнаралық сипатқа ие. Органикалық химия, фармакология, фитохимия және нанотехнология салаларындағы мамандар бірлесіп жұмыс атқаруда. ҚазҰУ-дың химия және химиялық технология факультетінің ғалымдары синтез, құрылымдық талдау және биологиялық белсенділікті бағалау бағыттарында көпжылдық тәжірибеге ие. Бұл жинақталған ғылыми база бағдарламаның табысты іске асуына негіз болуда.

Бағдарламаның ғылыми жаңалығы – табиғи экстрактілерді, синтетикалық гетероциклді қосылыстарды және наноматериалдарды бір жүйеге біріктіріп, жаңа буындағы дәрілік формаларды әзірлеуінде. Мұндай кешенді тәсіл отандық фармацевтика үшін жаңа технологиялық деңгей қалыптастырады. Сонымен қатар, зерттеу нәтижелері халықаралық ғылыми журналдарда жарияланып, патенттермен қорғалатын болады.

Күтілетін нәтижелер қатарында жаңа фармацевтикалық субстанциялар алу, олардың қауіпсіздігін дәлелдеу, технологиялық регламенттер әзірлеу және өндірістік енгізуге дайын дәрілік формалар жасау бар. Бағдарлама ұлттық денсаулық сақтау жүйесіне инновациялық шешімдер ұсынуға және Қазақстанның экспорттық әлеуетін арттыруға бағытталған.

Жалпы алғанда, аталған зерттеу Қазақстанда дәрілік тәуелсіздікті қамтамасыз етуге, ғылыми кадрларды даярлауға және фармацевтикалық индустрияны дамытуға ықпал ететін стратегиялық маңызы зор бастама болып табылады. Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мен заманауи синтетикалық әдістерді ұштастыру арқылы ҚазҰУ ғалымдары отандық ғылымның жаңа сапалық деңгейге көтерілуіне үлес қосуда.