Араб деректерінде Алтын Орданың тарихи географиясы
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғалымдары Алтын Орданың тарихи географиясына қатысты араб тіліндегі деректерді қазақшаға аударып, ғылыми тұрғыдан зерделеуді көздеді. Зерттеу қалалар мен елді мекендердің тарихын, олардың орналасуы мен атауларына қатысты мәліметтерді қамтиды. Негізгі назар әл-Қалқашандидің «Субх әл-аша фи сина'ат әл-инша» еңбегіне аударылған. Ондағы хабарларды өзге тарихи деректермен салыстыру ортағасырлық Қазақстан тарихын тануға қажетті материалдарды толықтыруға бағытталған.
Алтын Орда туралы араб жазбалары тарихшылар мен шығыстанушылар үшін құнды дерек саналады. Оларда жекелеген өңірлердің географиясымен бірге халықтың шаруашылығы, тұрмысы, саяси және мәдени байланыстары жөніндегі мәліметтер сақталған. Ғалымдар осы хабарларды жинап, өзара салыстырып, тарихи түсініктемелерімен бірге қазақ тілінде ұсынуды мақсат етеді. Зерттеудің басты міндеті — аз зерделенген мәтіндердің мазмұнын ашып, оларды отандық ғылыми айналымға енгізу.
Каирде мемлекеттік хатшы қызметін атқарған әл-Қалқашандидің еңбегінде Хорезм мен Дешті Қыпшақ туралы тарихи-географиялық мәліметтер бар. Олар «Жолдар мен мемлекеттер» деп аталған бөлімде берілген. Ал шығарманың төртінші бөлімінде Мысыр сұлтандары мен Алтын Орда хандары арасындағы хат алмасу туралы айтылады. Осы хабарлар арқылы зерттеушілер географиялық сипаттамаларды сол кезеңдегі саяси және дипломатиялық қатынастармен байланыстыра қарастырмақ.
Тарихи география үшін қаланың атауын білу де, оның қай жерде орналасқанын анықтау да маңызды. Елді мекендер туралы жазба хабарларды зерттеу олардың айналасындағы өңірлермен байланысын түсінуге көмектеседі. Бір қаланың әртүрлі еңбекте қалай сипатталғанын салыстыру сол мәліметтердің ұқсастығы мен айырмасын көруге мүмкіндік береді. Мұндай ізденіс Қазақстанның ортағасырлық қалалары мен ауылдары жөніндегі деректерді кеңірек қарастыруға негіз болады.
Аударма барысында географиялық атаулардың мағынасы мен шығу тегіне ерекше көңіл бөлінеді. Мәтіндегі хабарды түсіну үшін оның тілдік ерекшелігін де, жазылған дәуірін де ескеру қажет. Сондықтан ғалымдар аударылған үзінділерге тарихи түсініктемелер беруді көздейді. Елді мекендер мен өңірлердің сипаттамалары осындай талдаумен толықтырылмақ. Бұл жұмыс араб тіліндегі мәтіндерді қазақша оқуға және ондағы мәліметтерді тарихи тұрғыдан түсінуге жағдай жасайды.
Ортағасырлық шығармалардағы ақпараттың өз тарихы бар. Кейінгі авторлар бұрынғы еңбектерді пайдаланғандықтан, бір хабар бірнеше мәтінде қайталануы мүмкін. Географиялық сипаттамалармен бірге аңыздық әңгімелер де кездеседі. Осы себепті әрбір мәліметтің қашан пайда болғанын, қандай дерекке сүйеніп жазылғанын анықтау қажет. Қайталанатын үзінділерді салыстыру мәтіндердің арасындағы байланысты ашып, хабарлардың уақытын және тарихи құндылығын бағалауға көмектеседі.
Зерттеушілер негізгі еңбектің жазылу жағдайын және ондағы мәліметтердің қалай жинақталғанын да қарастырмақ. Алтын Ордаға қатысты хабарлар басқа тарихи-географиялық шығармалармен салыстырылады. Мәтіндерді қатар оқып, деректерді уақыт ретімен жіктеу арқылы олардың мазмұны мен өзара байланысы сараланады. Тарихи-салыстырмалы және мәтінтанулық талдау осы жұмыстың негізін құрайды. Ғалымдар әрбір хабарды тиісті тарихи жағдай аясында түсіндіруге мән береді.
Жазба деректерді археологиялық және ауызша материалдармен салыстыру да зерттеудің маңызды бөлігіне жатады. Қалалар мен ауылдар туралы сипаттамаларды осындай мәліметтермен толықтыру олардың тарихын жан-жақты зерделеуге мүмкіндік береді. Әсіресе көшпелі және отырықшы өңірлердің байланысын қарастыруға назар аударылады. Тарих, шығыстану және тарихи географияның тоғысында жүргізілетін ізденіс әртүрлі деректердегі хабарларды ортақ тарихи жағдаймен байланыстыруға арналған.
Зерттеуге қажет материалдарды іздеу Қазақстандағы және шетелдегі сирек кітаптар мен қолжазбалар қорларын қамтиды. Отандық ізденістер Алматы мен Астанадағы ұлттық кітапханаларда, «Ғылым ордасының» сирек кітаптар қорында жүргізілмек. Ғылыми әдебиеттер, бұрын жарық көрген мақалалар және конференция жинақтары да зерделенеді. Мұражай экспонаттары мен карталар қосымша дерек ретінде қарастырылады. Қажетті қолжазбалардың көшірмелері дайындалып, жиналған материалдар тақырыбы мен мазмұнына қарай сұрыпталмақ.
Шетелдік кітапхана қорларымен жұмыс Стамбұл, Қазан және Каир қалаларындағы ізденістермен жалғасады. Стамбұлдағы Сүлеймание, Баязид және университет кітапханаларынан Қазақстан тарихына қатысты араб қолжазбаларын қарау көзделген. Қазанда Алтын Орда тарихына арналған ғылыми әдебиеттер мен сирек қор материалдары жиналмақ. Каир мен Александрия кітапханаларында негізгі еңбекке қатысты көшірмелермен жұмыс істеу жоспарланған. Тақырып бойынша мамандармен кеңесу табылған материалдарды талдауға және зерттеу сұрақтарын нақтылауға көмектеседі.
Жинақталған деректерді зерделеу бұрынғы зерттеулерді жүйелеумен қатар жүреді. Ғалымдар Алтын Ордаға қатысты жарияланған еңбектерді шолып, олардағы тұжырымдарды араб мәтіндерінің мәліметтерімен салыстырмақ. Қолжазбалардан анықталған хабарлар іріктеліп, аударылып, тарихи түсініктемелермен толықтырылады. Осы жұмыс барысында негізгі шығармадағы үзінділердің басқа дереккөздермен байланысы да ашылады. Зерттеудің қорытындыларын кезең-кезеңімен ғылыми мақалалар түрінде жариялау көзделген.
Негізгі нәтижелерді ғылыми монографияға жинақтау жоспарланған. Оған Алтын Ордаға қатысты аударылған үзінділер, тарихи түсініктемелер және зерттеу барысында зерделенген қосымша материалдар енгізілмек. Сонымен бірге кемінде бес ғылыми мақала немесе шолу әзірлеу көзделеді. Бұл жарияланымдар араб деректеріндегі мәліметтерді зерттеушілерге кеңірек таныстыруға арналған. Қазақ тіліндегі аударма түпнұсқамен тікелей жұмыс істемейтін оқырманға да ортағасырлық жазба мұраның мазмұнымен танысуға мүмкіндік береді.
Зерттеу материалдарын тарихшылар, шығыстанушылар, мұражай және кітапхана қызметкерлері пайдалана алады. Олар оқытушылар мен жас зерттеушілерге де қосымша дерек болмақ. Аудармалар мен тарихи түсініктемелерді Алтын Орда тарихы, деректану және тарихнама пәндерінде қолдану мүмкіндігі бар. Қалалар мен өңірлер туралы хабарларды бір жүйеге түсіру, олардың мағынасын ашу қазақ тіліндегі тарихи деректер қорын толықтырып, ортағасырлық Қазақстан тарихын одан әрі зерттеуге негіз болады.
