ҚазҰУ ғалымдары ми механизмдерін зерттеу үшін заманауи нейроғылым орталығын қалыптастыруда

Ақпараттық-когнитивтік жүктемелердің қатерсіз артуы, нейродегенеративті және эмоционалды-когнитивті бұзылулардың тұрақты өсуі Қазақстанда нейроғылымды дамытудың кезек күттірмейтін қажеттілігін тудырып отыр. Нейроғылым мидың жұмыс механизмдерін түсіну үшін әртүрлі ғылым салаларының мүмкіндіктерін біріктіреді, бұл адамның толыққанды өмір сүруін қамтамасыз етуге бағытталған. Дегенмен Қазақстан үшін нейроғылым интегративті сала ретінде әлі де жаңа бағыт болып қала береді — "Нейроғылым" мамандандырылған ғылыми бағыты алғаш рет 2023 жылы ғана "Өмір сүру және денсаулық туралы ғылым" басымдығы аясында пайда болды.

Бағдарламаның мақсаты — мидың молекулалық деңгейден жүйелік деңгейге дейінгі мінез-құлық пен сана ұйымдастырылуын зерттеуге жоғары дәлдіктегі әдіснамаларды енгізу үшін нейробиологиялық, компьютерлік, когнитивтік және мінез-құлықтық ғылымдарды біріктіретін нейроғылым инфрақұрылымын құру және жаңғырту. Бағдарлама бес зертхана — когнитивті нейроғылым, есептеу нейроғылымы, нейролингвистика, клеткалық-молекулалық нейроғылым, мінез-құлықтық нейроғылым — құруды қарастырады. Бұған қоса, миды локальды потенциалдарды тіркеу, электроэнцефалография (ЭЭГ) және магнитті-резонансты томография (МРТ) әдістерімен зерттеу үшін материалдық-техникалық база жасалады.

Жоба ерекше маңызды бағыттарды қамтиды: миды жасынан ересек шаққа дейінгі құрылымдық және функционалды дамуын бақылайтын лонгитюдтық зерттеулердің әдіснамасын алғаш рет әзірлеу; жануарларда инновациялық ботулотоксиннің созылмалы ауырсынуды басудағы тиімділігін зерттеу; Қазақстанда трилингвизм жағдайындағы миды тіл механизмдерімен байланысын зерттейтін нейролингвистикалық бағытты дамыту; депрессиялық жағдайдың биомаркерлерін анықтау; биологиялық кері байланыс (БКБ) негізінде мидың функционалды жағдайын өзін-өзі реттеу нейротренинг хаттамаларын әзірлеу; когнитивті функцияларды картаға түсіру; оқу механизмдерін зерттеу; сондай-ақ Паркинсон синдромы мен Альцгеймер ауруының алғашқы биомаркерлерін іздеу бойынша көпдеңгейлі зерттеулер жүргізу.

Зерттеулерде құрылымдық және функционалды МРТ, диффузиялық-тензорлық трактография, функционалды жақын инфрақызыл спектроскопия, ЭЭГ, patch-clamp әдісі, электрокортикография (ЭКоГ), сондай-ақ БКБ-ЭЭГ аппараттық кешені мен E-Prime бағдарламасында әзірленген диагностикалық тапсырмалар қолданылады. Ми сигналдарын машиналық оқыту мен жасанды интеллект алгоритмдері арқылы талдау мидың жас ерекшелігіне байланысты өзгерістері мен эмоционалды-когнитивті функцияларды болжауға, сондай-ақ бұзылу параметрлерін анықтауға мүмкіндік береді.

Жобаны Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, "Astana IT University" ЖШС және "Ұлттық нейрохирургия орталығы" АҚ бірлесіп жүзеге асырады. Зерттеулер ҚазҰУ медицина факультетінің жергілікті этика комитетінің № IRB-A843 хаттамасы бойынша рұқсатымен жүргізіледі. Бағдарлама Қазақстанның нейроғылым саласындағы жаһандық бәсекеге қабілеттілігін арттыру жөніндегі стратегиялық маңызды мемлекеттік міндетті шешуге, сондай-ақ отандық ғылыми-технологиялық және инновациялық базаны дамытуға үлес қосады.

27 айға (2024 жылдың қазанынан 2026 жылдың желтоқсанына дейін) есептелген бұл бағдарлама Қазақстанда нейроғылымның жүйелі дамуына берік әдіснамалық негіз қалайды, ел халқының өмір сапасын жақсарту міндеттерін шешуге ықпал етеді.