Ғылым жолында өз қолтаңбасы бар еді
Халқымыздың «аға» деген сөзінде жылылық пен ерекше қасиет бар. Ағалардың болмысынан, сипатынан әрқашан көктемдей көңіл кеңдігін сезінбейтін кезіміз болмас. Өмірінде жақсы ағалар көп ұшырасқан адамның жолы болғыш келеді. Олардың қамқорлығын көрген інілер, кейінгі толқын жастар осындайда аға үмітін ақтауға тырысып, биіктерге талпынып ұмтылады.
Мұндай ағалар ешкімді елге, жерге бөліп алаламайды. Тек ісіне, сөзіне, ізгілігіне, таланты мен талабына, дарыны мен қарымына қарайды. Ағалардың бір ауыз жылы сөзі, саған деген сенімі қанаттандырады, титтей талабыңды таудай қылады, алдыңнан алыс қияндарға жол ашады. Қылышбай ағам осындай адам еді. Болмысы жарқын, кісіге болсын деп жүретін бауырмал жан еді. Кейде қиын сәттерде тез шешім табады. Уәделі. Бір сөзді. Қазақта «менің» деп меншіктеп айту бауырмалдық пен ескі көшпенділік дәстүрдің жалғасы деп білемін, яғни «менің далам», «менің елім», «менің жерім» т.б. айтылады. Сол ағамызға естелік жазу өте қиын екен. Дегенмен жазуға тура келеді, себебі Қылышбай ағаны бүкіл Атырау елі жақсы біледі, әсіресе педагогтер қауымы. Бұрын Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде оқытушыдан бастап, факультет деканы қызметтерін атқарып жүріп, БАҚ-та үнемі жастар тәрбиесі, ұлттық құндылықтар туралы мақалалар жазып жүретін. Ол кісі Атырау өңіріне ғана емес, елімізге белгілі ұстаз Құсиын Айтқалиұлының педагогикалық мұрасы мен іс-тәжірибесін түгендеп, ғылыми айналымға енгізіп, бірнеше рет ғылыми конференция ұйымдастырды. Сонымен қатар озат ұстаздаға арнап «Құсиын Айтқалиұлы» төсбелгісін жасатып, бірнеше ұстазды марапаттаған еді. Оның республикалық «Ұстаздық еңбек» газетінің құрылтайшысы ретінде елге сіңірген еңбегі зор. Елдегі ұстаздардың мүддесін қорғап, үнемі әділеттіліктің жанашыры мен қорғаушысы болды.
Қылышбай ағай қазақ журналистикасының тарихын зерттеген еліміздегі санаулы ғалымдардың бірі болатын. Себебі баспасөз тарихы өте күрделі және тарихи деректерді терең зерттеуге арналған. Ол 2008 жылы М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті жанындағы диссертациялық кеңесте «Батыс Қазақстандағы баспасөздің дамуы (1917-1940 жж.)» тақырыбында диссертация қорғап, тарих ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесіне ие болды. Сол саланы ерінбей зерттеп, қазақ халқының баспасөз тарихын түгендеген еді. Өзінің саналы ғұмырын елге қызмет етуге арнаған, ғылым мен сөз өнерін, ұстаздық пен қоғамдық қызметті бір арнада тоғыстырған көрнекті тұлға еді. Ол ұрпақ тәрбиесінде, журналистика мен білім саласында, азаматтық ұстаным мен әділ пікірдің үлгісін көрсете білді. Қай қызметте жүрсе де, ел мүддесін биік қойып, жауапкершілік пен парасаттың адал жолынан тайған емес.
Қылышбай ағамыздың бойына біткен қасиет – ол ауылдағы үлкен қариялардың өнегесінен тәлім алған тәрбиесі болатын. Ол кісінің өнегелі қасиеттерінен әр адам өзіне тәрбие алар деген оймен түсіндіруге талпындым.
Ағамыз бар ғұмырын ұлттық журналистика тарихын зерттеуге арнаған еді. Зерттеу жұмысында журналистика тарихын мұрағат құжаттарымен тиянақты қарастырып, ғылыми айналымға енгізген болатын. Ол қазақ журналистикасының теориясы мен тарихын зерттеген көрнекті маман ретінде танылды. Қылышбай Сүндетұлының қызметін бірнеше бағытта бағалауға болады: өңірлік тарихты жүйелеп, Атырау облысының тарихи деректерін ғылыми айналымға енгізді; журналистика теориясын дамытуға үлес қосып, қазақ баспасөзінің құрылымын жаңаша түсіндірді; қоғамдық қызмет атқарып, білім саласындағы әлеуметтік мәселелерді көтерді.
Ғалымның негізгі зерттеу нысаны – Қазақстандағы, әсіресе Батыс өңіріндегі баспасөз тарихы. Ол өз еңбектерінде аудандық және облыстық газеттердің қалыптасуын қарастырды; кеңестік кезеңдегі БАҚ-тың идеологиялық қызметін салыстырды; еліміздің тәуелсіздік кезеңіндегі ақпараттық трансформацияны ғылыми тұрғыда жүйеледі. Қылышбай Сүндетұлы аймақтық баспасөзді тек ақпарат құралы ретінде емес, әлеуметтік институт ретінде қарастырады. Бұл оның зерттеулерінің әдіснамалық жаңалығы болып табылды.
Қылышбай Сүндетұлы тек ғалым емес, қоғам қайраткері ретінде де белгілі болды. Ол Атырау облысы білім және ғылым қызметкерлері кәсіптік одағы ұйымының төрағасы ретінде ұстаздардың құқықтарын қорғау, еңбек жағдайын жақсарту бағытында белсенді жұмыс жүргізді. Оның баяндамалары мен кездесулерінде мұғалім мәртебесін көтеру; педагогтерді әлеуметтік қорғау мәселелері; білім беру жүйесіндегі реформалар жиі қозғалды.
Қылышбай Сүндетұлының еңбектері қазіргі ғылым үшін бірнеше тұрғыдан маңызды:
Журналистика ғылымы үшін:
Қазақ журналистикасының теориялық негізін толықтырды;
Өңірлік БАҚ-ты зерттеу бағытын дамытты.
Тарих ғылымы үшін:
Жергілікті тарихты ғылыми айналымға енгізді;
Атырау өңіріндегі тарихи тұлғалардың өмір жолын зерттеді;
жаңа деректер ұсынды.
«Жақсы адам – қазына» дейді халқымыз. Қылышбай аға да сондай қазына еді. Ол кісіден дәріс алған шәкірттері ел өміріне белсене араласып, қоғамда өз орнын тапқан азаматтар. Олардың алды облыс, аудан әкімдері, белгілі ғалымдар, ұстаздар. Қылышбай ағаның ұрпақ тәрбиесіне арнаған қырық жылдық ұстаздық еңбегі үкімет тарапынан лайықты бағаланды. «Жақсының аты өлмейді, ғалымның хаты өлмейді» деген сөз осындай азаматтарға арналып айтылса керек.
Уақыт өзінің дегенімен жүреді. Қылышбай ағамның дүниеден озғанына жарты жылға таяп қалыпты. «Диірменнің тасындай дөңгелеген дүниенің» мұнша қысқа әрі ұзақ айналатынын кім біледі дейсің... Қалай десек те, өмірдің өтері, пенде атаулының пәниден бақиға, әйтеуір, сағаты соққан сәтте қоныс аударатыны ақиқат. Солай десек те, ажалдың азабына көну, ақиқатын мойындау – ауырдың ауыры екен. Тоқтамға көнетін, тәубеге келгіш халықпыз ғой. Ғылым жолындағы үзеңгілес ағамыздың мәңгілік сапарына сенбей, келіп қалатындай екі көзім төрт болғанымен, уақыт мойындатады екен. Тек бір ғана тәубе ететінім – ағамның артында із қалғаны.
Қылышбай Сүндетұлы – қазақ журналистикасы мен тарих ғылымының тоғысқан тұсында еңбек еткен әмбебап ғалым. Оның ғылыми мұрасы өңірлік тарих пен баспасөз зерттеулерінде маңызды орын алады. Сонымен қатар ол қоғамдық қызмет арқылы білім беру саласының дамуына нақты үлес қосқан тұлға ретінде есте қалады.
Абай ДҮЙСЕНБАЕВ,
педагогика ғылымының кандидаты
Басқа жаңалықтар
