Алматы қаласындағы Ботаника және фитоинтродукция институты мен оның құрамындағы Бас ботаникалық бақ – Қазақстанның өсімдіктер дүниесін зерттеу, табиғи флораны сақтау, сирек және эндемик өсімдік түрлерін қорғау, интродукциялау және елді мекендерді көгалдандыру бағыттарында ұзақ жылдар бойы іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізіп келе жатқан еліміздің маңызды ғылыми мекемелерінің бірі.
Бүгінде Ботаника және фитоинтродукция институтының құрамында Алматыдағы Бас ботаникалық бақ, Астана ботаникалық бағы, Жезқазған ботаникалық бағы және Іле ботаникалық бағы жұмыс істейді. Бұл мекемелердің ғылыми-зерттеу, коллекциялық, тәжірибелік және ағартушылық қызметі Қазақстанның өсімдіктер қорын сақтау мен тиімді пайдалануға бағытталған.
Алматыдағы Бас ботаникалық бақтың қазіргі ғылыми және қоғамдық келбеті, оның соңғы онжылдықтардағы жаңғыруы мен дамуында биология ғылымының докторы, Қазақ ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, профессор Гүлнар Ситпаеваның есімі ерекше орын алады. Таяуда Гүлнар Тоқбергенқызы 60 жылдық белесін бағындырды.
Гүлнар Тоқбергенқызының кәсіби жолы педагогика мен ботаника ғылымын ұштастырудан басталды. 1989 жылы Қостанай педагогикалық институтын тамамдап, Ботаника кафедрасында зертханашы, оқытушы, зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1995-1998 жылдары Ботаника институтының күндізгі аспирантурасында білім алып, ғылыми зерттеу бағытын жүйелі түрде жалғастырды. 1998 жылы «Торғай аңғарының флорасын талдау» тақырыбында кандидаттық диссертациясын, ал 2010 жылы «Еділ-Қазақстан дала провинциясының дәнді дақылдары (жүйелі құрамы, экологиясы, географиясы)» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғады.
Гүлнар Ситпаеваның еңбек жолындағы әр кезең еліміздегі ботаника ғылымының дамуымен тығыз байланысты. Ғалымның қызметі ғылыми зерттеулермен ғана шектелмей, ғылыми мекемені басқару, оның материалдық-техникалық және зертханалық базасын нығайту, халықаралық ғылыми байланыстарды кеңейту, ғылыми кадрларды даярлау және өсімдіктер дүниесін қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты ғылыми тұрғыдан қамтамасыз ету бағыттарын қамтиды.
2008 жылдан бері институтқа басшылық еткен жылдар ішінде Бас ботаникалық бақ елеулі жаңғыру кезеңінен өтті. Ғылыми бағыттар кеңейіп, зертханалық инфрақұрылым жетілдірілді, өсімдіктер коллекциялары толықтырылды, ғылыми зерттеулердің материалдық-техникалық мүмкіндіктері артты.
Осы кезеңдегі маңызды жобалардың бірі – Алматыдағы Бас ботаникалық бақ аумағында жүргізілген ауқымды реконструкция жұмыстары. «Болат Өтемұратов қорымен» бірлесіп әзірленген және жүзеге асырылған реконструкция жобасының басты мақсаты бақтың тарихи және ғылыми мұрасын сақтай отырып, оның инфрақұрылымын заманауи талаптарға сәйкестендіру болды.
Гүлнар Тоқбергенқызы басшылық жасаған кезеңде институттың ғылыми әлеуетін арттыруға ерекше мән берілді. Заманауи зертханалық бағыттардың дамуы, тұқым шаруашылығы, өсімдіктер генетикасы, молекулалық биология, интродукция және өсімдіктерді көбейту салаларындағы зерттеулердің кеңеюі ғылыми ізденістердің жаңа деңгейге көтерілуіне мүмкіндік берді.
Бас ботаникалық бақ біртіндеп іргелі ботаникалық зерттеулер мен елдің нақты практикалық міндеттерін байланыстыратын ғылыми алаңға айналды.
Гүлнар Ситпаеваның кәсіби қызметінің маңызды бағыттарының бірі – ғылыми кадрлардың жаңа буынын қалыптастыру.
Ботаника және фитоинтродукция институты көптеген жылдар бойы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетімен тығыз ғылыми және білім беру байланыстарын дамытып келеді. Институттың университет үшін ғылыми-практикалық база ретінде қалыптасуында Гүлнар Тоқбергенқызының ұйымдастырушылық және ғылыми еңбегінің маңызы зор.
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың биология және биотехнология салаларындағы білім алушылары, магистранттары, докторанттары мен жас ғалымдары үшін институт базасында ғылыми тағылымдамадан өтуге, далалық зерттеулер жүргізуге, өсімдіктер коллекцияларымен және гербарий қорларымен жұмыс істеуге, зертханалық әдістерді меңгеруге, ғылыми жобаларға қатысуға және тәжірибелік дағдыларын жетілдіруге мүмкіндік жасалды.
Әсіресе ботаника және агроэкология бағыты бойынша білім алатын студенттер үшін Бас ботаникалық бақ пен институттың ғылыми бөлімдері табиғи өсімдіктер дүниесін тікелей зерттейтін бірегей оқу-ғылыми орта екенін айту орынды. Далалық практика кезінде студенттер өсімдіктерді анықтау, гербарий материалдарын жинау және рәсімдеу, өсімдік қауымдастықтарын сипаттау, интродукциялық коллекциялармен жұмыс істеу, фенологиялық бақылаулар жүргізу сияқты кәсіби дағдыларды меңгереді. Ал жас ғалымдар үшін институт базасы ғылыми жобаларды орындауға, тәжірибелі мамандармен бірлесіп зерттеу жүргізуге, жаңа әдістемелерді игеруге және кәсіби ғылыми ортаға бейімделуге мүмкіндік береді.
ҚазҰУ мен Ботаника және фитоинтродукция институты арасындағы ғылыми ынтымақтастықтың нәтижесінде бірлескен зерттеулер, ғылыми тағылымдамалар, далалық зерттеулер, ғылыми семинарлар мен кадрлар даярлау бағыттары дамып келеді. Бұл ретте институттың ҚазҰУ үшін негізгі ғылыми-практикалық серіктестердің және жас мамандарды даярлауға қатысатын маңызды жұмыс беруші ұйымдардың бірі ретіндегі орны ерекше.
Нұрсұлу ЗИЯХАНҚЫЗЫ,
Ботаника және агроэкология кафедрасының
профессоры
Басқа жаңалықтар
