ҚҰРЫЛТАЙ: ҰЛТТЫҚ САНАДАН – САПАЛЫ БІЛІМГЕ ДЕЙІН

Таяуда Астанада бірінші шақырылымдағы Қазақстан Республикасы Құрылтайының алғашқы сессиясы өтті. Жаңа Конституция негізінде қалыптасқан бұл институттың жұ­мысын бастауы елдің қоғамдық-саяси өміріндегі ма­ңызды кезеңдердің бірі болды. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев сессия барысында қоғамның жаңаруы, азаматтардың қоғамдық іске араласуы, кәсі­би­лік пен жауапкершіліктің маңызы туралы ойларын ор­таға салды. Құрылтай депутаттарының алдында тұрған міндеттер де осы талаптармен сабақтасып жатыр.

Бұл сессияны білім мен ғылым тұрғысынан пайымдаудың да өзіндік мәні бар. Себебі кез келген қоғамдық өзгерістің тұрақтылығы оны жүзеге асыратын адамдардың біліміне, кәсіби дайындығына және азаматтық ұстанымына бай­ла­нысты. Мемлекет жаңа кезеңге қадам басқан сайын білім беру жүйесінің де қоғам алдындағы жауапкершілігі арта түседі.

ҚОҒАМДЫҚ ДИАЛОГ ЖӘНЕ ЖАУАПКЕРШІЛІК

Құрылтай сессиясынан байқалған маңызды ба­­ғыт­­тардың бірі – қоғамдық пікірдің сапасына қойылатын талаптың артуы. Қоғамда әртүрлі көзқарастың болуы табиғи. Алайда пікір алуандығы ортақ мүддеге қызмет еткен кезде ғана елдің дамуына нақты үлес қоса алады. Сессияда айтылған «Әр алуан пікір – біртұтас ұлт» қағидаты қоғамдық пікірдің маңызын жаңа қырынан көрсетеді. Әртүрлі ұстанымдардың қатар өмір сүруі қоғамның әлсіздігін емес, оның ой-пікір кеңістігінің кеңейгенін аңғартады. Мұндай алуандылық ортақ мақсатпен ұштасқанда ғана ел дамуына пайдалы мазмұнға ие болады. Сондықтан пікір білдіру мәдениеті мен жауапкершілік бір-бірінен ажырамауы тиіс. 

Бұл ұстаным білім беру кеңістігі үшін де маңызды. Университет – тек білім беретін мекеме емес, әртүрлі пікірді мәдениетті түрде талқылауға, дәлел мен дерекке сүйенуге, өз ұстанымын жауапкершілікпен қорғауға үйрететін орта. Сту­денттің кәсіби білімімен қа­­тар, қоғамдық мәселелерге саналы көзқарасының қа­лып­тасуы да жоғары білім нәтижелерінің бірі болуы тиіс.

Қоғамдық диалогтың са­­па­­сы азаматтардың бір-бірін тыңдауынан, өз ойын негіздей білуінен және ортақ шешім іздеуінен көрінеді. Мұндай мәдениет мектептен бастап, университетке дейінгі білім беру жүйесінде қалыптасады. Сондықтан Құрылтайда кө­те­ріл­ген жауапкершілік пен кәсі­би­лік мәселелері жоғары бі­­лім­­нің мазмұнымен тікелей үн­деседі.

Қоғамның саяси және әлеу­­­меттік институттары­на қойы­латын талаптың күшеюі білім беру жүйесіне де ма­ң­ыз­­ды мәселе қояды: біз бо­­лашақта қандай маман ғана емес, қандай азамат қалып­тастыруымыз керек? Осы сұрақтың жауабы білім сапасы мәселесіне алып келеді.

БІЛІМ – АДАМИ КАПИТАЛДЫҢ НЕГІЗІ

Кәсіби маманға деген сұ­раныс артқан сайын оның негізінде тұрған білімнің сапасы­на қойылатын талап та өзгереді. Қазіргі экономикаға тек дипломы бар маман емес, жаңа жағдайға бейімделе алатын, өз саласын терең мең­герген және білімін үне­мі толықтырып отыратын маман қажет. Бұл ретте білім беру мемлекеттің дамуынан бөлек қарастырылмайды. Экономиканың жаңа салаларын дамыту, технологиялық жаңғыру, ғылыми зерттеу­лер жүргізу, мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру – барлығы да адам капи­та­лының сапасына тәуелді. Сапалы білімнің нәтижесі тек емтихан бағасы немесе дипломмен өлшенбейді. Оның шынайы нәтижесі адамның мәселені көре білуінен, ақпа­рат­ты талдауынан, дәлел келтіруінен, жаңа білімді өз бетімен меңгеруінен және алған білімін қоғам игілігіне қолдана алуынан байқалады. Сондықтан Құрылтайдың кә­­сібилікке басымдық беру ту­ралы күн тәртібі универси­тет­тер үшін де маңызды бағ­дар бола алады. Жоғары оқу орындарының міндеті – еңбек нарығына қажетті маман даяр­лау ғана емес, өзгермелі ортада жауапкершілікпен әре­кет ете алатын тұлға қалып­тас­тыру. 

Сессияда кәсібилік пен білікті мамандардың қажет­ті­лігіне назар аударылуы білім беру жүйесіне де ой салады. Қазіргі студент дайын ақ­­па­рат­ты меңгерумен шектелмей, деректі тексеріп, мәселені талдап, жаңа білімді өздігінен игере алатын дең­гей­ге жетуі қажет. Мұндай қа­білет еңбек нары­ғын­да ғана емес, қоғамдық өмірде де маңызды.

УНИВЕРСИТЕТ – ОЙЛАУ МӘДЕНИЕТІ ҚАЛЫПТАСАТЫН ОРТА

Жоғары білімнің ерекшелігі – оның кәсіби даярлықпен қатар, адамның дүниетанымын кеңейтуінде. Университет қабырғасында студент өз ма­мандығын меңгеріп қана қоймай, зерттеу жүргізуді, дерекпен жұмыс істеуді, ғы­лыми пікірталасқа қатысуды және түрлі көзқарасты салыс­тыруды үйренеді.

Бұл дағды бүгінгі ақпа­рат­­тық қоғамда айрықша ма­ңыз­ды. Ақпарат көлемі артқан сайын оның ішінен шынайы әрі пайдалы деректі таңдау қабілеті адамның кәсіби құзыретінің бір бөлігіне айналып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, университеттегі оқу үдерісі мен қоғамдық диалог арасында табиғи байланыс бар. Қоғамға өз пікірін са­уат­ты жеткізе алатын, қарсы пікірді тыңдайтын, эмоциядан бұрын дәлелге жүгінетін азамат қажет. Мұндай қасиеттер дәрісханада, зертханада, ғылыми жоба барысында және студенттік пікірталастарда қалыптасады.

Сондықтан жоғары білімнің сапасы туралы сөз болғанда оқу бағдарламалары мен материалдық база ғана емес, университетте қалыптасатын интеллектуалдық орта да назарда болуы керек.

ҰЛТТЫҚ САНА ЖӘНЕ ЗАМАНАУИ БІЛІМ

Сапалы білім туралы сөз ұлт­тық құндылықтар мә­­се­ле­сімен де сабақтасады. Әлемдік білім кеңістігіне ашық болу ұлттық болмыстан бас тартуды білдірмейді. Керісінше, тарихи жадысы мен мәдени негізін жақсы білетін ұрпақ әлемдік тәжірибені саналы түрде қа­былдай алады.

Ұлттық сана ең алдымен тілге, тарихқа, мәдениетке және елдің өткені мен бүгініне жауапкершілікпен қараудан көрінеді. Бірақ қазіргі жағдайда оны тек тарихи білім көлемімен шектеу жеткіліксіз. Ұлттық са­наның заманауи мазмұнына сыни ойлау, ақпараттық сауат­­­­тылық, еңбекке құрмет және қоғам алдындағы жауап­кер­шілік те кіреді.

Құрылтайда айтылған пікір­лер­ді білім беру саласына байланыстыра қарағанда, осы тұс ерекше байқалады. Елге қажет азамат – өз ұстанымы бар, бірақ өзгенің пікірін тыңдай алатын; ұлттық құндылықтарды бағалайтын, бірақ жаңа білім мен технологияға ашық; өз құ­қығын білетін, сонымен бір­ге қоғамдық жауапкершілігін түсінетін тұлға. Демек, ұлттық сана мен заманауи білім бір-біріне қарсы емес. Олардың тоғысуы білім беру жүйесінің ма­ңызды міндеттерінің бі­рі болуы тиіс. Ұлттық құн­ды­лықтарды сақтау мен жаңа технологияларды игеру бір-бірін толықтыра алады. Тарихи жадысы берік, сонымен бірге дерекке сүйеніп ойлайтын ұрпақ ұлттық мұраны қазіргі заманның талаптарымен ұш­тастыруға қабілетті болады. Бүгінгі сессияда кә­сіби көз­қа­рас пен мазмұнды ұсыныстарға мән берілуі осы бағыттың өзектілігін арттыра түседі. Білім беру де студентті дайын тұжы­рым­ды қайталауға емес, де­­рекке сүйеніп қорытынды жа­сауға, өз ойын дәлелдеуге және жауап­кершілікпен әрекет етуге үйретуі керек.

ҒЫЛЫМ, ЦИФРЛАНДЫРУ ЖӘНЕ ЖАҢА ТАЛАП

Білім беру жүйесіне қойы­ла­тын жаңа талаптарды тех­но­логиялық өзгерістерден бө­лек қарастыру мүмкін емес. Жа­­санды интеллект пен ци­­фрлық құралдардың дамуы оқыту әдістерін ғана емес, білімнің өзін қабылдау тәсілін де өз­­гертіп жатыр. Бұ­рын ақпа­рат­ты есте сақтау маңызды дағды бол­са, бүгін­де одан да маңыз­ды­сы – қа­жетті ақпа­рат­ты табу, оның сенімділігін тексеру, бірнеше дереккөзді салыстыру және алынған мәлімет негізінде дербес қорытынды жасау. Бұл жағдай оқытушының рө­лін де жаңаша түсінуді қа­жет етеді. Оқытушы дайын ақпаратты бе­руші ғана емес, білім алу­шының зерттеу бағытын ай­­қындауға, сұрақ қоюына, дә­лел іздеуіне және өз қо­рытындысын жасауына көмектесетін ака­де­миялық жетекші болуы керек. Жа­сан­ды интеллектіні оқу үдерісінде пайдалану да осы жауапкер­ші­лікті күшейтеді. Технология студенттің орнына ойланатын құралға айналмауы тиіс. Ке­рісінше, ол із­деністі жедел­де­тіп, талдау мен шығар­ма­шы­лыққа кө­бірек мүмкіндік беретін ре­сурс ретінде қолда­ныл­ғаны жөн. Бұл жерде ака­де­миялық адалдық пен де­рек­көзге жауап­кершілікпен қараудың маңызы арта түседі. Ғылымның дамуы да осындай сапалы интел­лек­туалдық ортаға тә­­уел­ді. Жас зерттеушілерді қолдау, университет ғылы­мы­ның практикалық маңызын арттыру, ғылыми нә­ти­­желерді өндіріс пен қоғам қажетіне ба­ғыттау – білім беру сала­сы­ның ғана емес, елдің ұзақ мер­зімді дамуының мәсе­ле­сі.

БІЛІМ САПАСЫ – ҚОҒАМНЫҢ ОРТАҚ МӘСЕЛЕСІ

Білім сапасын тек универ­си­тет­тің немесе білім саласына жауапты мемлекеттік органның міндеті ретінде қарастыру жеткіліксіз. Оған еңбек нарығы, ғылым, өндіріс, ата-ана, студент және тұтас қо­ғамның сұранысы әсер етеді. Құрылтайдың қо­ғамдық жауапкершілікке назар аударуы осы тұрғыдан маңызды. Егер қоғам білікті маманды, адал еңбекті, сапалы зерттеуді және негізді пікірді жоғары бағаласа, білімге деген сұраныс та өзгереді. Құрылтайдың бүгінгі маңызын осы байланыстан да көруге болады: қоғамдық мәселе жеке бір саланың шең­берінде қалмай, оның адамға, маманға және тұтас қоғамға әсері тұрғысынан бағалануы қажет. Білім сапасы экономикалық дамудың сапасына әсер етеді.

Ғылым жаңа технологиялық шешімдерге жол ашады. Инновация білікті адами капиталды талап етеді. Ал адами капитал елдің ұзақ мерзімді мүмкіндігін айқындайды. Демек, білім беру мәселесі – тек білім саласының мәселесі емес, бүкіл қоғамның мәселесі.

Осы тұрғыдан алғанда білім сапасын арттыру туралы сөз тек оқу нәтижелерін жақсарту немесе білім беру стандарттарын жетілдіру деңгейінде қалмауы керек. Ол қоғамның интеллектуалдық әлеуетін, ғылыми мәдениетін және азаматтық жауапкершілігін арттырумен қатар жүруі тиіс.

Ал мұндай ауқымды мін­дет бір ғана мемлекеттік ор­ган­ның немесе білім беру ұйым­дарының күшімен шешілмейді. Бұл – мемлекет пен қоғамның ортақ жауапкершілігін талап ететін мәселе.

ҚҰРЫЛТАЙ ЖӘНЕ БОЛАШАҚҚА ДЕГЕН ЖАУАПКЕРШІЛІК

Бірінші шақырылымдағы Құрылтайдың алғашқы сес­сия­­сының басталуы – жаңа инс­титуционалдық кезеңнің бас­­­тауы. Оның нәтижесі уа­­қыт өте келе қабылданатын шешім­дер­мен, қоғамның сұранысына берілетін жауаптармен және нақты істермен бағаланатыны анық. Бүгінгі сессияда де­пу­тат­тардың кә­сі­билігіне, қоғамдық бел­сен­ді­лікке және мазмұнды ұсы­ныстарға қойыл­ған талап­тың жоғары болуы да осыны аң­ғартады.

Құрылтайдың қоғам үшін маң­ызы оның әртүрлі пікірлерді естіп, оларды ел дамуының ор­тақ мақсаттарымен ұштас­ты­ра алу мүмкіндігімен өлше­не­ді. Бұл міндет білім мен ғылым саласына да қатысты. Білім саласының өкілдері үшін мұндай қоғамдық алаңның мәні – жоғары білімнің мәселелерін тек салалық деңгейде емес, ұлттық даму тұрғысынан қа­рау­ға мүмкіндік беруінде. Бүгінгі студент – ертеңгі маман ғана емес, елдің экономикалық, ғылыми және қоғамдық өміріне араласатын азамат. Сондықтан университеттердің алдында тұ­р­ған міндет – сапалы бі­­лім беру, ғылымды дамыту жә­не студенттің азаматтық ұстаны­мын қалыптастыруды өзара байланыстыра жүзеге асы­ру. Бұл үш бағыт бір-бірі­нен бөлек қаралғанда нәти­же әлсіз болуы мүмкін, ал өзара сабақтасқанда адами капиталдың сапасын арттырады.

Алмагүл ИСАНБЕКОВА, 

Тұрақты даму бойынша ЮНЕСКО кафедрасының ассистент-профессоры