ТДМ-мен үйлесімді зерттеу: Қазақстандағы Trollius L. түрлерінің қазіргі жағдайын популяциялық-генетикалық бағалау (алдын ала қорғау)

2026 жылғы 18 ақпан күні сағат 11:00-де әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Биология және биотехнология факультетінің Ботаника және агроэкология кафедрасында кеңейтілген кафедра мәжілісі өтті. Іс-шара 214 кабинетте ұйымдастырылып, талқылау қазақ тілінде жүргізілді. Мәжілісті кафедра тарапынан бекітілген төраға жүргізіп, қатысушыларды күн тәртібімен таныстырды әрі қаралатын мәселенің рәсімдік тәртібін нақтылады.

Күн тәртібінің негізгі мәселесі ретінде «8D05108 – Геоботаника» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін дайындалған докторант Карабалаева Дина Эзимхановнаның «Қазақстан аумағында кездесетін Trollius L. туысы түрлерінің қазіргі жағдайын бағалауда популяциялық-генетикалық зерттеу» тақырыбындағы диссертациялық жұмысы алдын ала қорғауға ұсынылды. Осыған байланысты докторант алдымен зерттеу бағытының ғылыми және қолданбалы өзектілігін негіздеп, жұмыстың табиғатты қорғау, мониторинг және ресурстарды ұтымды басқару міндеттерімен сабақтастығын атап өтті.

Сонымен қатар зерттеудің ТДМ аясындағы маңыздылығы көрсетілді: жұмыс ТДМ 15 – Құрлықтағы өмір (биоалуантүрлілікті сақтау, сирек түрлерді қорғау және мониторинг) мақсатымен тікелей байланысты екені айтылды. Бұған қоса, зерттеу нәтижелеріТДМ13 – Климаттың өзгеруіне қарсы күрес (табиғи факторлардың әсерін бағалау), ТДМ 4 – Сапалы білім (PhD даярлау) және ТДМ 17 – Әріптестік (халықаралық ғылыми ынтымақтастық) мақсаттарымен үйлесетін ғылыми-тәжірибелік мәнге ие екені баяндалды.

Негізгі мазмұнға көшкенде, докторант Trollius L. туысына жататын түрлердің Қазақстан аумағындағы таралым аймақтарын жүйелеп, табиғи популяциялардың қазіргі күйін бағалау үшін қолданылатын критерийлерге тоқталды. Осы тұста популяциялық-генетикалық әдістерді пайдаланудың артықшылықтары түсіндіріліп, олардың популяция тұрақтылығын айқындау, генетикалық әртүрлілік деңгейін салыстыру, сондай-ақ антропогендік және табиғи факторлардың ықпалын сипаттау тұрғысынан тиімді екені негізделді. Баяндамада алынған нәтижелер осы өлшемдер бойынша интерпретацияланып, олардың қорықтық аумақтарда мониторинг жүргізу, сирек және локальды таралған популяцияларды қорғау, сондай-ақ флоралық ресурстарды басқару шешімдерін ғылыми тұрғыдан негіздеуге мүмкіндік беретіні атап өтілді.

Осыдан кейін докторант жұмыстың ғылыми жетекшілік құрамын таныстырды. Диссертациялық зерттеу ғылыми кеңесшілердің жетекшілігімен орындалғаны мәлімделіп, отандық ғылыми жетекші ретінде Курманбаева Меруерт Сакеновна (б.ғ.д., әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Биология және биотехнология факультетінің деканы, Ботаника және агроэкология кафедрасының профессоры) көрсетілді. Ал шетелдік ғылыми жетекші – Габор Шрамко, PhD (Венгрия ғылым академиясының эволюциялық геномика бойынша зерттеу тобының жетекшісі, Дебрецен университеті, Венгрия) екені айтылды. Халықаралық ғылыми жетекшіліктің зерттеудің әдіснамалық деңгейін күшейтіп, нәтижелерді салыстырмалы тұрғыда кеңейте талдауға мүмкіндік беретіні ерекше атап өтілді.

Баяндамадан соң пікір білдіру кезеңі басталды. Мәжілісте рецензенттер Инелова Зарина Аркенжановна (б.ғ.к., ҚазҰУ Ботаника және агроэкология кафедрасының зерттеуші-профессоры) және Шадманова Лаура Шарбатовна (PhD, Ботаника және фитоинтродукция институты, Молекулалық генетика және өсімдіктер биотехнологиясы зертханасының меңгерушісі) диссертациялық жұмыс бойынша ғылыми пікірлерін ұсынды. Атап айтқанда, олар зерттеу дизайны, іріктеу логикасы, статистикалық өңдеу, генетикалық маркерлерді интерпретациялау және қорытындылардың қолданбалылық деңгейін нақтылау бағыттарында ұсыныстар берді. Өз кезегінде докторант қойылған сұрақтарға толық жауап беріп, келіп түскен ескертулерді диссертацияның соңғы нұсқасына енгізу жоспарын ұсынды.

Талқылаудың қорытынды бөлігіне келгенде, докторант қолданылған дереккөздер мен әдістердің кейбір шектеулерін атап өтіп, алдағы уақытта талдауды кеңейту бағыттарын нақтылады: іріктеу аумағын ұлғайту, маркерлер қатарын толықтыру, сондай-ақ генетикалық деректерді кешенді экологиялық параметрлермен байланыстыра талдау. Нәтижесінде алдын ала қорғау материалдары кафедраның белгіленген тәртібімен рәсімделіп, диссертациялық жұмыс әрі қарай жетілдіру және қорғауға шығару кезеңіне ұсынылды.

Ботаника және агроэкология кафедрасы