ҚазҰУ ғалымдары Марқакөл қазаншұңқырының археологиялық мұрасын кешенді зерттеуде

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғалымдары Қазақ Алтайындағы Марқакөл қазаншұңқырының археологиялық ескерткіштері мен мәдени мұрасын кешенді әрі пәнаралық тұрғыда зерттеу бойынша ғылыми жоба жүзеге асыруда. Зерттеу қола дәуірінен бастап ортағасырларға дейінгі кезеңдерді қамтып, өңірдің ежелгі тұрғындарының мәдениеті, шаруашылық дәстүрлері және тарихи даму ерекшеліктері туралы жаңа ғылыми деректер алуға бағытталған.

Марқакөл қазаншұңқыры Қазақ Алтайының биік таулы аймағында орналасқан бірегей тарихи-мәдени өңірлердің бірі саналады. Қатал климаттық жағдайлар мен табиғи ортаның ерекшеліктері бұл аумақта көптеген археологиялық нысандар мен материалдардың жақсы сақталуына мүмкіндік беруі мүмкін.

Жобаның басты мақсаты – Марқакөл қазаншұңқырындағы ежелгі және ортағасырлық археологиялық ескерткіштерді іздеу, есепке алу, құжаттау және кешенді зерттеу арқылы осы өңірді мекендеген халықтардың мәдени байланыстарын, шаруашылық-мәдени дәстүрлерінің қалыптасуы мен даму ерекшеліктерін ғылыми тұрғыдан анықтау.

Зерттеу барысында Марқакөл өңіріндегі археологиялық ескерткіштер көршілес Алтай аймақтарындағы Ресей, Қытай және Моңғолия аумақтарынан белгілі тарихи-мәдени кешендермен салыстырылып зерттеледі. Бұл ежелгі тайпалар мен халықтардың өзара мәдени байланыстарын, тарихи сабақтастығын және Еуразия кеңістігіндегі ортақ үдерістерді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Ғалымдар қола дәуірі, ерте темір дәуірі, көне түркі және ортағасырлық кезеңдерге жататын археологиялық нысандарды анықтауға ерекше назар аударады. Жоба аясында археологиялық барлау, далалық зерттеулер және қазба жұмыстары жүргізіліп, жаңадан табылған ескерткіштер ғылыми құжаттамаға енгізіледі.

Зерттеудің маңызды бағыттарының бірі – өңірдегі археологиялық нысандардың орналасуын картаға түсіру және олардың толық деректер қорын қалыптастыру. Әрбір анықталған ескерткіштің географиялық орналасуы, топографиялық ерекшеліктері мен тарихи сипаттамасы жүйеленеді.

Марқакөл қазаншұңқырындағы археологиялық ескерткіштерді зерттеуде заманауи технологиялар кеңінен қолданылады. Ғалымдар аэрофототүсірілім жүргізу үшін дрондарды, лазерлік сканерлеу және LiDAR технологияларын пайдаланып, жер бедері мен өсімдік жамылғысының астында жасырынған археологиялық нысандарды анықтауды жоспарлап отыр.

Заманауи қашықтықтан зерттеу әдістері үлкен аумақтарды тиімді зерттеуге және археологиялық ескерткіштердің кеңістіктік орналасу ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді. Алынған деректер географиялық ақпараттық жүйелердің көмегімен жүйеленіп, өңірдің археологиялық картасын жасауға негіз болады.

Жоба аясында жартас суреттері мен петроглифтерді зерттеуге де ерекше көңіл бөлінеді. Қола дәуірінен ортағасырларға дейінгі кезеңдерге жататын бейнелерді анықтау, сипаттау, құжаттау және салыстырмалы талдау арқылы ежелгі тұрғындардың дүниетанымы, рухани мәдениеті және көркемдік дәстүрлері туралы жаңа мәліметтер алу көзделген.

Археологиялық қазба жұмыстары барысында табылған материалдар дәстүрлі археологиялық әдістермен қатар жаратылыстану ғылымдарының заманауи мүмкіндіктері негізінде зерттеледі.

Жобаның маңызды ерекшелігі – оның пәнаралық сипаты. Зерттеуге археология, тарих, геоархеология, археозоология, физикалық антропология, генетика, геофизика және басқа да ғылыми бағыттардың әдістері тартылады.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ жанындағы Қазақ-Француз ZooSTAn «Орталық Азияны зерттейтін археозоологиялық» орталығының зертханалық мүмкіндіктері де қолданылады. Зерттеушілер жануарлардың сүйек қалдықтарын анықтап, ежелгі тұрғындардың шаруашылық қызметі, мал шаруашылығы және қоршаған табиғи орта туралы мәліметтер алуды жоспарлап отыр.

Зерттеу барысында цементохронология және ZooMS сияқты заманауи әдістерді қолдану көзделген. Бұл археологиялық материалдарды тереңірек зерттеуге және ежелгі жануарлар дүниесіне қатысты жаңа ғылыми деректер алуға мүмкіндік береді.

Металл бұйымдардың құрамын анықтау үшін рентген-флуоресценттік сараптама жүргізіледі. Қазба барысында табылған қару-жарақ, еңбек құралдары және басқа да металл заттардың химиялық құрамы зерттеліп, олардың жасалу технологиясы мен материалдық мәдениеттегі ерекшеліктері анықталады.

Археологиялық нысандардың мерзімін нақтылау үшін радиокөміртектік талдау әдістері де пайдаланылады. Бұл Марқакөл қазаншұңқырындағы тарихи-мәдени кешендердің уақыттық кезеңдерін ғылыми тұрғыдан анықтауға мүмкіндік береді.

Ғалымдар геофизикалық зерттеу әдістерін де қолданады. Георадарлық және геомагниттік зерттеулер қорғандардың сыртқы құрылысын бұзбай-ақ олардың ішкі құрылымын зерттеуге мүмкіндік береді.

Мұндай технологиялар жерлеу құрылыстарының ерекшеліктерін анықтауға, археологиялық нысандардың жоспарлануын зерттеуге және болашақ қазба жұмыстарын тиімді ұйымдастыруға ықпал етеді.

Зерттеудің маңызды бағыттарының бірі – ежелгі және ортағасырлық тұрғындардың шаруашылық-экономикалық өмірін қалпына келтіру. Табылған археологиялық және археозоологиялық материалдар негізінде мал шаруашылығының дамуы, адамдардың тамақтану ерекшеліктері және табиғи ресурстарды пайдалану туралы деректер зерттеледі.

Ғалымдар Марқакөл өңіріндегі ежелгі қоғамдардың табиғи ортамен өзара байланысын да жан-жақты қарастырады. Таулы ландшафт, су ресурстары және климаттық жағдайлар адамдардың қоныстануына, шаруашылық жүйесіне және мәдени дәстүрлерінің қалыптасуына қалай әсер еткені зерттеледі.

Жобада ежелгі жерлеу ғұрыптары мен археологиялық кешендердің сәулеттік ерекшеліктерін қайта жаңғыртуға да назар аударылады. Қорғандардың құрылымы, жерлеу рәсімдері және археологиялық нысандардың кеңістіктік орналасуы арқылы ежелгі қоғамдардың әлеуметтік құрылымы мен дүниетанымы туралы жаңа ғылыми тұжырымдар жасау көзделеді.

Қимақ дәуіріне қатысты материалдарды зерттеу де жобаның маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Ғалымдар қару-жарақ, киім және ат әбзелдері сияқты археологиялық деректер негізінде тарихи мәдениеттің жекелеген элементтеріне графикалық реконструкциялар жасауды жоспарлап отыр.

Марқакөл қазаншұңқырының археологиялық мұрасын зерттеу климаттың жаһандық өзгеруі жағдайында ерекше маңызға ие. Климаттық өзгерістер мен табиғи процестер көптеген археологиялық нысандардың сақталуына әсер етуі мүмкін.

Сондықтан ғалымдар маңызды тарихи және мәдени деректерді сақтап қалу мақсатында өңірдегі археологиялық ескерткіштерді уақтылы анықтау, құжаттау және ғылыми зерттеуге ерекше мән береді.

Жоба нәтижесінде Марқакөл қазаншұңқырының қола дәуірінен ортағасырларға дейінгі тарихи дамуына қатысты жаңа ғылыми деректер жинақталады. Алынған материалдар өңірдің мәдениеті мен шаруашылық жүйесінің қалыптасуы, даму ерекшеліктері және көршілес аймақтармен байланысы туралы түсінікті кеңейтеді.

Зерттеу нәтижелері халықаралық және отандық ғылыми басылымдарда жарияланып, ғылыми айналымға енгізіледі. Сонымен қатар «Марқакөл қазаншұңқырының ежелгі мәдениеті» атты ұжымдық кітап-альбом дайындау жоспарланған.

Жобаның нәтижелері Қазақстанның археологиялық және мәдени мұрасын сақтауға, Қазақ Алтайының ежелгі тарихын зерттеуге және ұлттық тарихи құндылықтарды кеңінен насихаттауға ықпал етеді.

Марқакөл өңірінің тарихи-мәдени әлеуетін зерттеу экологиялық және тарихи туризмді дамыту тұрғысынан да маңызды. Өңірдің табиғи ерекшеліктері, Марқакөл көлі және тарихи-археологиялық нысандары болашақта ғылыми-танымдық бағыттағы туристік маршруттарды дамытуға мүмкіндік береді.

ҚазҰУ ғалымдарының бұл жобасы Қазақ Алтайының бұрын жеткілікті деңгейде зерттелмеген археологиялық мұрасын ғылыми тұрғыдан жүйелеуге бағытталған маңызды бастама болмақ.

Зерттеу нәтижелері Қазақстан аумағын ежелгі кезеңдерде мекендеген халықтардың мәдени тарихын, шаруашылық дәстүрлерін және тарихи сабақтастығын тереңірек түсінуге, сондай-ақ ұлттық мәдени мұраны сақтаудың жаңа ғылыми негіздерін қалыптастыруға ықпал етеді.