Мәнсия САДЫРОВА профессор: Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық туралы жалпыұлттық зерттеу керек

Соңғы кездері қоғамда әйелдер мен қыздарға қатысты зорлық-зомбылық, яғни күш көрсету оқиғалары жиіліп кетті. Әлеуметтік желіні ашып қалсаң, күнде алдың­нан бір оқиға шыға келеді. Мамандар кейінгі жылдары күйеуінің қолынан қаза тапқан әйелдер оқиғасының көбейгенін айтып отыр. Бұл дабыл қағатын жағдай. Бір өкініштісі, мамандардың айтуына қарағанда, әйелге зорлық-зомбылық көрсететін әлгі абьюзерлердің дені сауатты, жоғары білімді адамдар екен. Бүгінгі білім алушы жастардың, әсіресе ер-азаматтардың зорлық-зомбылыққа бейіл болмауы үшін не істеуіміз керек? Мұндай оқи­ғалардың алдын алуға не кедергі? Қо­ғамдағы осы және өзге де өзекті мәселелер жөнінде Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың профессоры, әлеуметтанушы Мәнсия Са­парғалиқызымен «Qazaq universiteti» газетінің тілшісі сөйлескен еді. 

– Мәнсия Сапарғалиқызы, қоғамда соңғы кездері әйел­дер­ге қатысты зорлық-зом­былық оқиғалары тым көбейіп кетті. Оның себебі неде? 

– Бүгінгі таңда «тұрмыстық зор­лық-зомбылықпен күрес» деген түсінік қолданыста кең таралып кет­ті. Десек те, біздің қоғамда бір адамның екіншісінен зардап шегетіндей күш көрсету оқиғалары тыйылмай отыр. Керісінше, қоғам болып, ел болып, заң шығарып, жа­за қатаңдатылған сайын жан шошытарлық оқиғалар күн сайын орын алуда десек, ар­тық айтқандық емес. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев заңнамалық деңгейде қабылданып жатқан іс-шаралар туралы айта келіп, әйелдерге қатысты тыйым салынған мамандықтар тізімін қайта қарауға шақырды. Сондай-ақ әйелдер мен балаларды әлеуметтік және құқықтық тұрғыдан қолдауды күшейту жолдарына тоқталды. Атап айтқанда әйелдер мен қыздарға қатысты зорлық-зомбылықтың таралуы туралы жалпыұлттық зерттеу жұмысын қолға алу жөнінде шешімін айтты. Міне, осы жалпыұлттық зерттеу жұмысына мемлекет қолдау көрсетуі қажет. Сонымен бірге біздің Президентіміз гендерлік теңдік және зорлық-зомбылықтың алдын алу бойын­ша озық тәжірибемен бөлісу үшін Орталық Азияда өңірлік білім платформасын құру туралы бастама көтерді.

Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық – бұл жыныстық бел­гі­сіне негізделген кез келген зор­­­лық-зомбылық актісі, ол әйел­дер­ге физикалық, жыныстық, пси­хологиялық зиян келтіруге не­месе азаптауға бағытталған болуы мүмкін. Бұған қауіп-қа­тер, мәжбүрлеу немесе еріксіз бостандықтан айыру да кіреді. Бұл ұғым халықаралық деңгейде де қабылданған: БҰҰ-ның «Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты жою туралы декларациясында». Бұл мәселе әлемде де, Қазақстанда да өзекті болып отыр.

Қазіргі Қазақстан қоғамында әйелдерді өлтіру, ұрып-соғу, артынан қалмай қысым жасау, өз-өзіне қол салуға дейін апару оқиғалары белең алуда. Қазақстан әйелдерінің 22 пайызы психологиялық, ал 17 пайызы жыныстық зорлықтың құр­баны екен. Бұл ресми дерек. «БҰҰ – Әйелдер» құрылымының Қазақстандағы өкілдігі «Тұрмыстық зорлық-зомбылыққа душар бо­­ла­тын қыз-келіншектер саны бұ­дан да көп» дейді. Әйелдерге қатысты жасалатын зорлық-зом­бы­лықтың ерекшелігі және зерттеу қиындығы бұл мәселеде жо­­ғары латенттілік басым. Көп жағ­­дайда оқиғалар тіркелмейді не­месе толық көрсеткіштер жи­­нал­­майды. Тұрмыстық зорлық-зом­­былық көрінісі отбасы ая­сынан ас­пайды. Өйткені әйелдер өз­де­рі­нің ұстанымына байланысты от­басындағы жағдайды айта бер­мейді. Оған отбасындағы тәр­бие, дәстүр, қалыптасқан стереотиптер әсер етеді. Әйелдер көбіне «ата-анамның абыройын түсірмейін, кір келтірмейін, балаларыма әке керек» деген ұстанымда болады. Демек, әйелдің психологиялық әл­сіздігі, көнбістігі, кейде кете ал­­­майтын шарасыздығы өлімге дейін апарады. Бұл жерде жұ­бай­лар­дың некесінің тең болмауы да отбасылық қақтығысқа алып ке­леді. Жұбайлардың әлеу­мет­тік-экономикалық жағдайы да бұл мәселеде әсер етеді. Себебі әйел­­дердің экономикалық теңдігі оның әлеуметтік қауіпсіздігіне ықпал етеді. Дегенмен әйелдердің статустық басымдығы да отба­сын­дағы келіспеушілікке алып келеді. Сонымен қатар құқықтық тілде «от­­басылық тиран»  деген түсінік бар. Оның әлеуметтік портреті де жасалған, сіздер оны білесіздер деген ойдамын. Ол – тұрақты жұмыс істемейтін, жасы 30-дан асқан, бұ­рын қылмыстық немесе әкімшілік жауапкершілікке тартылған, орта немесе орта арнаулы білімі бар, моральдық келбеті келіссіз адамдар. Абьюзер ер адам сауатты, жоғары шенді адам бола беретінін «Салтанат оқиғасы», одан да басқа оқиғалар көрсетіп отыр. Отбасының шырқын бұзатын да көбіне осы абьюзерлер екен.

– Мұндай оқиғаларды жою­дың амалы қандай? 

– Зорлық көрген әйелдердің 30 пайызы отбасына оралады. Яғ­ни зорлық көрген әрбір жетінші әйел. Бұл туралы Өңірлік коммуникациялар қызметі алаңында өткен брифингте «Жан-Сая» дағдарыс орталығының заңгері Гүлшара Са­парова мәлім­де­ді. Оның сөзінше, дағ­дарыс ор­талығының көр­сет­кіштеріне сәй­кес, әрбір үшінші әйел өз отбасына оралатын көрінеді. Әлемдік тә­жірибеге сәйкес, егер зардап шеккен адам агрессорға қайтып баратын болса, агрессиялық шеңбер үзілмейді.

Қазір елімізде 31 дағдарыс ор­­­талығы бар. Олар тұрмыстық зорлық-зомбылық көрген қыз-ке­лін­шектерге қолдау көрсетіп, өздерін қорғай алуы үшін арнайы нұсқама береді. Биыл 9 айда 50 мыңнан астам әйелге нұсқама беріліп, 5 мың­дай құқық бұзушыға шара қолданылған.

Отбасындағы құқық бұзушы­лық­тың негізгі себептері – алкогольдік ішімдік ішу, қызғаныш, материалдық қиындықтар, ажырасу кезіндегі келіспеушіліктер және басқа да тұрмыстық мәселелер.

Әйелді ұрып-соқпайтын қоғам әлі орнамады. Отбасында әйелдің күнара көгала қойдай таяқ жеп, тіпті мүгедек, майып болатыны да жиі кездеседі. Қол жұмсағандар жа­заланып та жатыр. Темір тор­ға тоғытылып та келеді. Бірақ мұн­дай жазалардың әйелге күш көрсететіндерді үркіте алар түрі көрінбейді. Сондықтан ата-анаға бала тәрбиесін қандай жағдайда да уысынан шығаруға болмайды. «Тәрбие – тал бесіктен». Қазір балаларды әлеуметтік желі тәрбиелеп жатыр. Олар неше түрліні содан көреді. Одан кейін отбасында ата-ана өздерін қалай ұстайды, бұл да үлкен мәселе. Күнде ұрыс-керіс, жанжал арасында өскен баланың жүйкесі де дұрыс болмайды. Жастайынан психикасы бұзылған баладан не күтуге болады? Өсе келе өзі де агрессияға бейім еке­нін білмей қалады. Сондықтан зорлық-зомбылық тамырының пси­хологиялық, әлеуметтік, эко­номикалық астары басым. Жастарды одан құтқару үшін отбасынан бастап, балабақша, орта мектеп, жоғары білім ошақтары қостап, жан-жақты тәрбие, сақтық шараларын ұсынуымыз керек. Сонда ғана қандай да бір нәтиже күтуге болатын шығар. Дегенмен бір айта кетерлігі, соңғы ста­тис­тикалық деректер әйелдерге зорлық 7,5 пайызға төмендегенін көрсетеді. Бұл да қоғамда іске асып жатқан іс-шаралардың жетістігі. Жұбайлардың бір-біріне ықпалы, бірге дамуы, қамқорлық, мейірім, отбасылық жағдайды бірге шешуі отбасының қалыпты дамуына алып келеді. Бүгінгі білім алушы жастар осыны естен шығармағаны абзал. 

– Әңгімеңізге рақмет.

Сұхбатты жүргізген

Гүлзат НҰРМОЛДАҚЫЗЫ