ТДМ 11. Қазақстандағы тұрақты қалалар мен қауымдастықтар: туған өлке топонимикасы және атауларды өзгерту тарихы

2026 жылдың 15 қазанында Философия және саясаттану факультетінің Орыс филологиясы және әлем әдебиеті кафедрасының аға оқытушысы А. С. Базарбаева әлеуметтану мамандығының бірінші курс студенттерімен бірлесіп, Тұрақты даму мақсаты (ТДМ) 11-ге арналған «Қазақстан қалаларының топонимикасы» атты іс-шара өткізді.

Іс-шара барысында жиі көтерілген негізгі ой мынаған саяды: қазіргі шақта өмір сүруді және болашақты құруды үйрену үшін, алдымен өткенді түсіну, оны зерттеп, ғасырлар қойнауында жасырын қалған деректерді ашып көрсету қажет. Өз өлкеңіздегі жер-су атауларын (топонимиканы) зерттеу — әрқашан танымдық мәні зор іс; қалаларымыз бен ауылдарымыздың атауларының тарихы мен шығу тегін ашу арқылы біз өз тарихымызға тереңірек үңіле аламыз. Ғылыми бағыт ретінде бұл — тіл білімі, тарих, география, этнография, әлеуметтану және әдебиет сияқты бірнеше пәннің тоғысқан нүктесі. Топонимдер аймақтың қысқаша тілдік географиясын құрайтыны атап өтілген; бір ғана өзен немесе көл атауы көптеген ғасырлар бойғы тарихты — әр кезеңде сол аумақты мекендеген халықтардың тарихын қамти алады. Топонимдер — мағынаның тілдік қабығына оранған, этникалық сананың шоғырланған көрінісі ретінде қабылданады.

Іс-шара барысында жасалған баяндамалар мынадай тақырыптарды қамтыды:

- Топонимдердің (жер-су атауларының) қалыптасуы

- Топонимикалық зерттеулер тарихы

- Топонимикалық карта жасау

        Студенттердің өз ауылдары мен аймақтарындағы жер-су атауларының тарихына қатысты жасаған баяндамалары үлкен қызығушылық тудырды. Атаулардың шығу төркінін баяндаған кезде студенттер ерекше ынта-жігермен сөйлеп, туған жерлеріне деген терең сүйіспеншіліктері мен ыстық ықыластарын паш етті. Әсіресе, ежелгі заманнан бастап, кеңес дәуірі арқылы қазіргі Қазақстанға дейінгі аралықта бірнеше рет атауы өзгерген жерлер туралы баяндаулар ерекше назар аудартты.

Қалалар мен ауылдардың атауын өзгертуге қатысты қолданыстағы құқықтық базаға ерекше назар аударылды. Республикадағы мұндай атау өзгертулердің барлығы саяси немесе басқа себептермен өзгертілген, тарихи қалыптасқан түпнұсқа қазақша атауларды қалпына келтіруді көздейтіні атап өтілді. Сондай-ақ, шығу тегі белгісіз топонимдерге қатысты бірыңғай тәсілдемені әзірлеу қажеттігі айтылды.

Іс-шара өте серпінді әрі қызықты өтті; студент қалалар мен ауылдардың топонимикасы туралы жалпы түсінік алып қана қоймай, өзі туып-өскен өңірдегі жер-су атауларының шығу төркіні туралы ақпаратпен бөлісуге де мүмкіндік алды. Сондай-ақ, елді мекендердің атауын өзгертуді реттейтін заңнамалар, сонымен қатар жер бетінен мүлдем жойылып кетсе де, өз атауларын сақтап қалған қалалардың тарихы жайлы мол мағлұмат берілді.