Түркі халықтары ықпалдастығы және Қазақстанның мүддесі
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің зерттеушілері түркітілдес елдердің ықпалдастығы Қазақстанға қандай мүмкіндіктер ашатынын және қандай тәуекелдер туындауы мүмкін екенін зерделеуге арналған жоба ұсынды. 2024–2026 жылдарға есептелген қолданбалы зерттеу Орталық Азия, Кавказ және Таяу Шығыстағы геосаяси өзгерістерді ескереді. Жоба сауда, білім беру және қауіпсіздік салаларындағы байланысты кеңейтудің Қазақстанның ұлттық мүддесіне қаншалықты сай келетінін бағалауды көздейді.
Түркітілдес халықтардың тарихи және мәдени байланыстары мемлекеттер арасындағы диалогқа негіз болады. Әр елдің сыртқы саясаттағы өз басымдықтары мен экономикалық мүдделері бар. Зерттеушілер осы елдердің сыртқы саяси тұжырымдамаларын салыстырып, қандай мәселелер бойынша ортақ ұстаным қалыптастыруға болатынын және қандай мәселелерде көзқарастар алшақ екенін анықтауды ұсынды. Бұл салыстыру Қазақстанның екіжақты байланыстары мен көпжақты ұйымдардағы жұмысының келешегін бағалауға көмектеседі.
Сауда және көлік байланыстары
Экономикалық бағыттағы басты мәселелердің бірі — еркін сауда аймағын құру мүмкіндігі. Топ мұндай форматқа елдердің қаншалықты мүдделі екенін және сауда байланыстарын кеңейтуге қандай жағдайлар ықпал ететінін қарастыруды ұсынды. Қазақстанның дүниежүзілік мұхитқа тікелей шығатын жолы болмағандықтан, көрші елдер арқылы өтетін жүк тасымалы бағыттарының маңызы зор. Сондықтан сауда мүмкіндіктерін бағалау кезінде порттар мен құрлықтағы көлік жолдарының өзара қалай жалғасатыны да назарға алынады.
Каспийдегі Ақтау мен Баку порттары осы мәселені нақты мысалдар арқылы қарастыруға мүмкіндік береді. Зерттеу жоспарында екі порттың инфрақұрылымымен танысу және жүк тасымалымен айналысатын мамандармен кеңесу көзделген. Кавказдағы құрлық жолдарын талдау үшін Баку – Тбилиси – Карс теміржолы да қарастырылады. Бұл бағыттың мысалында Каспий арқылы келетін жүкті Түркияға қарай жеткізу мүмкіндігін және теңіз бен теміржол тасымалын ұштастыруға әсер ететін шектеулерді бағалауға болады.
Жоспардың Грузияға қатысты бөлігі Қара теңіз жағалауындағы транзит терминалдары мен Түркия шекарасы маңындағы көлік инфрақұрылымын қамтиды. Осы нысандарды салыстыру арқылы Каспийден Кавказға жеткен жүктің бұдан әрі қандай бағыттармен тасымалданатынын зерделеуге болады. Зерттеушілер үшін бұл Қазақстан мен Әзербайжан арасындағы көлік байланысының әлеуетін және сауда көлемі ұлғайған жағдайда жолдың қай бөліктерінің өткізу қабілетін арттыру қажет болуы мүмкін екенін бағалаудың бір жолы.
Білім беру және саяси диалог
Білім беру мен мәдениет саласындағы байланыстарды зерделеу үшін Түркістан, Ташкент және Бішкектегі жоғары оқу орындары мен ғылыми орталықтардың тәжірибесіне назар аудару ұсынылған. Мамандармен әңгімелесу барысында университеттер арасындағы ынтымақтастық пен білім алмасуды кеңейту жолдары қарастырылмақ. Мәдени байланыстар аясындағы мәселелердің бірі — ортақ әліпби құру идеясы. Ол бірлескен бастамаларды әр елдің тіл саясаты және ұлттық бірегейлікке қатысты ұстанымымен қалай үйлестіруге болатыны туралы сұрақ туғызады.
Саяси бағытта екіжақты қарым-қатынас пен Түркі мемлекеттері ұйымы аясындағы көпжақты диалогқа көңіл бөлінеді. Елдер ортақ институттар құра ала ма, олар қандай міндет атқара алады және олардың қызметі қатысушы мемлекеттердің мүдделерімен қалай үйлеседі деген сұрақтар қарастырылады. Қауіпсіздік саласында зерттеушілер мемлекеттер арасындағы байланысты нығайтудың және трансшекаралық қатерлердің алдын алу үшін бірлесіп әрекет етудің қандай мүмкіндіктері барын бағалауды көздейді.
Қазақстан үшін Ресей және Қытай сияқты ірі көршілерінің ұстанымы да маңызды. Жоба осы мемлекеттермен қалыптасқан саяси және экономикалық қатынастарды ескере отырып, Түркиямен және өзге серіктестермен байланысты кеңейтудің ықтимал салдарын бағалауды ұсынады. Өңірдегі елдердің жаңа бастамаларды қалай қабылдауы мүмкін екеніне де назар аударылады. Олардың ұстанымы сауда мен транзит жағдайына, сондай-ақ Қазақстанның көпжақты келіссөздердегі мүмкіндіктеріне әсер етуі ықтимал.
Зерттеу әдістері мен дереккөздері
Жобаға ресми құжаттарды, келісімдерді, мәлімдемелерді және осы тақырыптағы ғылыми еңбектерді талдау кіреді. Жазбаша деректерді далалық зерттеулермен толықтыру жоспарланған. Бағдарламада сарапшылармен, іскер орта өкілдерімен және жоғары оқу орындарының мамандарымен сұхбат өткізу қарастырылған. Осылайша зерттеушілер мемлекеттердің ресми ұстанымдарын сауда, білім беру және өңірлік ынтымақтастық мәселелерімен тікелей айналысатын мамандардың бағасымен салыстыра алады.
Астанада ғылыми-талдау орталықтарының мамандарымен, Түркі академиясының сарапшыларымен және дипломатиялық корпус өкілдерімен кеңесу көзделген. Қазандағы далалық зерттеулер Ресейде Түркия мен басқа түркітілдес елдер туралы қандай көзқарас қалыптасқанын зерделеуге бағытталған. Грузияда жергілікті зерттеушілермен және түркітілдес диаспора өкілдерімен сұхбат өткізу ұсынылған. Әр елде жиналатын деректер ықпалдастыққа түрлі тараптардың қалай қарайтынын салыстыруға негіз бола алады.
Талдау барысында саяси реализмге тән ұлттық мүдде мен күштер тепе-теңдігі сияқты ұғымдарды қолдану көзделген. Бұл тәсіл мемлекеттердің өңірлік ынтымақтастыққа не себепті мүдделі екенін және сыртқы жағдай өзгергенде олардың ұстанымы қалай құбылуы мүмкін екенін түсіндіруге көмектеседі. Сценарийлік модельдеу ықпалдастықтың ықтимал даму жолдарын салыстыруға мүмкіндік береді. Зерттеушілер басқа өңірлердегі тәжірибеге де жүгініп, жекелеген шешімдердің қандай жағдайда тиімді болғанын қарастыруды ұсынды.
Күтілетін нәтижелер
Зерттеудің практикалық мақсаты — Қазақстан үшін ықпалдастықтың қолайлы бағыттарын айқындап, ықтимал тәуекелдерді ескеретін ұсынымдар әзірлеу. Жоба аясында түркітілдес мемлекеттердің екіжақты және көпжақты байланыстары, құрлықаралық көлік жобалары мен өзге ықпалдастық бірлестіктері қарастырылатын ұжымдық монография әзірлеу жоспарланған. Ғылыми мақалалар жариялау, шетелдік зерттеушілер қатысатын халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізу және оның материалдарын жинақ етіп шығару да көзделген.
Ұсынымдар мемлекеттік органдарға, талдау орталықтарына және халықаралық қатынастар саласының мамандарына арналған. Зерттеу материалдарын жоғары оқу орындарындағы оқытуға да пайдалану ұсынылған. Атап айтқанда, Қазақстанның сыртқы саясаты мен өңірлік қауіпсіздік бойынша таңдау курстарын әзірлеу кезінде зерттеуде қарастырылған мысалдарды қолдануға болады. Бұл студенттерге елдердің ынтымақтастық жөніндегі шешімдерін нақты келісімдер, көлік бағыттары және саяси жағдайлар негізінде талдауға мүмкіндік береді.