Жерасты суын тазартуға арналған компьютерлік модель — ҚазҰУ

Жерасты суын тазартуға арналған компьютерлік модель

18 қараша 2026
Жерасты суын тазартуға арналған компьютерлік модель

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің мамандары қатысқан зерттеу тобы мұнай қабатындағы сұйықтық қозғалысын есептейтін бағдарламаны жерасты суын тазартуға бейімдеуді ұсынды. Жоба ластаушы заттар мен шаю ерітінділері топырақ пен су тұтқыш қабатта қалай таралатынын есептеуге бағытталған. 2024–2026 жылдарға жоспарланған зерттеу есептеу нәтижелерін ҚазҰУ мен Францияның геологиялық қызметінің (BRGM) зертханаларында жүргізілетін тәжірибе деректерімен салыстыруды көздейді.

Суды жерасты көздерінен алатын елді мекендер үшін су тұтқыш қабаттың жағдайы маңызды. Топыраққа сіңген заттардың қайда жететінін білу үшін олардың қасиеттері мен жер қойнауының құрылысын ескеру керек. Компьютерлік модель осы мәліметтер негізінде тазарту тәсілдерін салыстыруға, ерітіндінің таралу аймағын және өңдеуден кейін ластану сақталуы мүмкін тұстарды алдын ала бағалауға көмектесе алады.

Ластаушы заттар топырақта қалай таралады

Су тұтқыш қабат — кеуектері мен жарықшақтары арқылы су өтетін тау жынысының қабаты. Топыраққа түскен кейбір мұнай өнімдері мен органикалық еріткіштер сумен араласпай, одан бөлек сұйықтық күйінде таралады. Судан жеңіл сұйықтық жерасты суының деңгейіне жақын тұста жиналуы мүмкін. Тығыздығы жоғары заттар қабаттың терең бөлігіне қарай өтеді. Осыған байланысты ластанған аймақтың орны заттың қасиетіне де, тау жыныстарының орналасуына да тәуелді.

Ластаушы сұйықтықтың негізгі бөлігі шығарылғаннан кейін оның қалдығы топырақ түйіршіктерінің арасындағы кеуектерде сақталуы мүмкін. Суда еритін құрамдас бөліктері су ағынымен бірге таралады. Топырақтың су өткізгіштігі әр қабатта әртүрлі болғандықтан, сұйықтық бір тұста жылдам қозғалып, басқа тұста баяу жылжиды. Мұны ескеру шаю ерітіндісінің ластанған аймақтың қай бөлігіне жететінін түсіну үшін қажет.

Жобада қарастырылатын тәсілдердің бірі — ластанған жерді сол орнында өңдеу. Бұл тәсіл бойынша топыраққа су негізіндегі ерітінді жіберіліп, ластаушы сұйықтықтың бір бөлігін ығыстыру көзделеді. Ерітіндінің құрамы мен оны айдау қысымы оның қабатта таралуына әсер етеді. Осы жағдайларды есеп арқылы салыстыру зертханада қандай құрамдарды және қандай қысымда сынаған орынды екенін анықтауға мүмкіндік береді.

Бағдарлама нені есептейді

Зерттеушілер KMGEsim бағдарламасын негізге алуды ұсынды. Ол алғашында қабаттан көбірек мұнай алуға арналған химиялық тәсілдерді модельдеу үшін әзірленген. Бейімделетін модель кеуектердегі суды және ластаушы сұйықтықты бөлек қарастырады. Кеуектерде газ болса, оның қозғалысы да есепке алынады. Осы ортада су, ластаушы сұйықтық және газ бір кеңістікті бөлісетіндіктен, олардың қозғалысы бір-біріне әсер етеді. Мұны есептеу үшін тау жынысының өткізгіштігі ескеріледі.

Есептеу тәсілін су тұтқыш қабатқа бейімдеу кезінде ерітіндіні айдау қысымының шегі де ескеріледі. Топырақтың құрылымы мен оның сұйықтықты қалай өткізетіні сол шекке әсер етеді. Сондықтан мұнай қабатына арналған есептеулерде қолданылған параметрлерді зертханадағы өлшемдер бойынша қайта бағалау көзделген. Сынақ кезінде қысым өзгергенде ерітіндінің топырақта қалай таралатыны бақыланады.

Бағдарламаға полимер ерітінділерінің қозғалысын сипаттайтын есептер енгізілмек. Мұндай ерітіндінің тұтқырлығы ағыс жағдайына қарай өзгеруі мүмкін. Тұтқырлығы осылай өзгеретін сұйықтықтарды неньютондық деп атайды. Ерітінді кеуектер арқылы қозғалғанда оның тұтқырлығы ластаушы сұйықтықты қаншалықты ығыстыратынына әсер етеді. Сондықтан есептеуде тұтқырлық қабаттың әр бөлігіндегі ағыс жағдайына қарай анықталмақ.

Модель химиялық реакциялар мен микроорганизмдердің әсерін де ескеруге тиіс. Сондай-ақ ол сорбцияны, яғни ластаушы заттардың топырақ бөлшектерінде ұсталуын сипаттайды. Мұндай процестерді есепке алу уақыт өте келе қабаттағы заттардың құрамы мен таралуы қалай өзгеретінін бағалауға көмектеседі. Нәтижені түсінікті көрсету үшін сұйықтық қозғалысы мен ластанған аймақтың үш өлшемді бейнесін жасау жоспарланған.

Зертханалық сынақтар

ҚазҰУ-да ұзындығы 40 сантиметр, ішкі диаметрі 4 сантиметр болатын түтікке топырақ салып тәжірибе жүргізу жоспарланған. Сұйықтық түтік арқылы өткенде зерттеушілер оның екі ұшындағы қысым айырмасын тіркейді және шыққан сұйықтықтың массасын өлшейді. Түтікке жіберілген және одан шыққан зат мөлшерін салыстыру арқылы ластаушы сұйықтықтың қанша бөлігі шығарылғанын және қаншасы түйіршіктер арасындағы кеуектерде қалғанын бағалауға болады.

Францияның Орлеан қаласындағы BRGM зертханасында екі өлшемді резервуарды пайдалану көзделген. Сұйықтықты резервуардың бірнеше тұсынан жіберуге болатындықтан, зерттеушілер айдау қысымы мен ерітінді құрамын өзгертіп, олардың әсерін салыстыра алады. Тәжірибе топырақ құрамы әртүрлі бөліктерде шаю ерітіндісінің қалай таралатынын және ластаушы сұйықтықтың қанша бөлігі ығысатынын есептеуге көмектеседі. Өлшенген шамалар модельдің болжамдарымен салыстырылады.

Келесі кезеңде сынақты BRGM-нің ірі PRIME қондырғысында үш өлшемде жүргізу ұсынылған. Мұнда тәжірибе кезінде әр тұстан су, газ және қатты бөлшек үлгілерін алуға болады. Осы деректер зерттеушілерге ластаушы заттың кеңістікте қалай таралатынын және шаю ерітіндісінің оған қалай әсер ететінін бақылауға мүмкіндік береді. Үлкенірек қондырғыда алынған өлшемдер шағын түтіктегі тәжірибе нәтижелерін кеңірек ауқымда тексеруге көмектеседі.

Модельдің қолданылуы

Зертханалық деректер модельдің параметрлерін баптау үшін пайдаланылады. Алғашқы есептерді белгілі бағдарламалардың нәтижелерімен және зертханада өлшенген шамалармен салыстыру жоспарланған. Одан кейін модельдеу ауқымын кеңейтіп, алынған есептерді нақты учаскелер туралы деректермен тексеру көзделген. Салыстыру су мен ластаушы сұйықтықтың қозғалысын модель қандай жағдайда дұрыс сипаттайтынын және қандай параметрлерді нақтылау қажеттігін көрсетеді.

Тексеруден өткен модель мамандарға ластанған аумақты өңдеудің бірнеше нұсқасын алдын ала бағалауға көмектесе алады. Нақты учаске үшін есеп жасағанда тау жынысының құрылысы, ластаушы заттың қасиеті және жергілікті су ағысы ескеріледі. Осындай есептер тәжірибеге лайық тәсілді таңдауға, шаю ерітіндісі жетуі қиын тұстарды анықтауға және қосымша өлшемдер қажет аймақтарды белгілеуге мүмкіндік береді. Тәжірибе деректері мен есептеу нәтижелерін ғылыми жарияланымдарда ұсыну да жоспарланған.